دولمن کونیا بایشا یکی از بناهای سنگی پیشاتاریخی پرتغال است که در محله مدنی کونیا بایشا، در شهرداری مانگوالده قرار دارد. این اثر در درهای نزدیک رود ریو کاستلو، میان روستاهای کونیا بایشا و اسپینیو ساخته شده و از نظر باستانشناختی جایگاهی مهم در میان یادمانهای کهن پرتغال دارد.
تاریخچه دولمن کونیا بایشا
بر پایه یافتههایی که در خود بنا و اطراف محوطه کاوش شده به دست آمده، پژوهشگران قدمت ساخت این دولمن را میان سالهای ۳۰۰۰ تا ۲۵۰۰ پیش از میلاد تخمین زدهاند. این سازه، مانند بسیاری از محوطههای مشابه، به فرهنگ جاممانند نسبت داده میشود؛ دورهای که در آن آیینهای تدفین و ساخت بناهای سنگی در بخشهایی از اروپا رواج داشت.
این دولمن در سال ۱۸۹۲ توسط لیته ده واسکونسلوس شناسایی شد. او نخستین توصیف علمی این بنا را با اجازه دکتر پایس دا کونیا، مالک آن زمان ملک، ثبت کرد. در زمان کشف، دولمن آسیبدیده بود؛ اتاقهای داخلی آن پر از خاک، بوتههای خاردار و سنگهای ریز و درشت بود و برخی از قطعات خود بنا نیز فرسوده یا شکسته شده بودند.
پس از پاکسازی اتاقها و آغاز کاوش تا عمق حدود ۱٫۱۷ متر، نخستین اشیاء باستانشناختی پیدا شدند. کاوشها تا رسیدن به سنگ سقف ادامه یافت و درون دولمن آثاری چون تبرهای سنگی، ابزارهای صیقلخورده ذوزنقهای، تیغههای چخماقی با تراش ساده، ریزسنگهای ذوزنقهای، مثلثی و نیمهلالی، خردهسفالهای قرمز و سیاه با تزئینات، اُخرای زرد برای رنگآمیزی بدن، دانههای سوخته توت، قطعات سوخته مواد مرتبط با کوره یا آتشدان و یک استخوان انسانی به دست آمد.
در ورودی بنا نیز یک قطعه سنگ مایل به ابعاد ۱٫۲ در ۰٫۲ متر پیدا شد که در دو لبه آن ۱۵ شیار دیده میشد. در زمینهای مجاور نیز یک تبر چخماقی، یک ابزار سنگی صیقلخورده، شش تیغه کوچک و چند نوک تیر چخماقی کشف شد. این اشیاء بعدها به موزه ملی باستانشناسی لیسبون منتقل شدند.
دولمن کونیا بایشا در ۱۶ ژوئن ۱۹۱۰ به عنوان یادمان ملی پرتغال ثبت شد. در سال ۱۹۳۴، گئورگ و ورا لاینر طرحی از محوطه تهیه کردند و برشی از ساختار دولمن را بررسی نمودند. در سال ۱۹۵۵، ایریسالوا مویتا بنا را در حالی مشاهده کرد که اطراف آن را بوتهها پوشانده و مسیر دالان آن با سنگها مسدود شده بود.
در سال ۱۹۸۷، راکل ویلاسا و دومینگوس کروز پروژهای برای مرمت و پاکسازی محوطه را با همکاری انجمن باستانشناسی آکادمیک کویمبرا و اداره باستانشناسی منطقه مرکزی، و با مجوز IPPC، انجام دادند. در سال ۱۹۹۴ نیز عملیات مشابهی برای پاکسازی خود بنا و فضای پیرامون آن اجرا شد.
معماری و ساختار بنا
دولمن کونیا بایشا در کنار جاده شهرداری قرار دارد که کونیا بایشا را به اسپینیو پیوند میدهد. برای رسیدن به آن باید حدود ۰٫۸ کیلومتر در مسیر پیادهروی حرکت کرد؛ مسیری که در محلی به نام اورکا یا کازا دا مورا، میان دو ملک و در فاصلهای حدود ۳۰۰ متر از یکدیگر قرار گرفته است. این بنا در دشتی روستایی و حاصلخیز، کنار یک رودخانه ساخته شده و از دید مستقیم دور است. در جنوب و شرق آن تاکستانها و در شمال و شمالغربی آن جنگلهای کاج قرار دارند و محوطه با حصار چوبی و سیمی مشخص شده است.
این دولمن از یک اتاق اصلی و یک دالان تشکیل شده است، هرچند درون اتاق آن بقایای انسانی پیدا نشده است. شکل کلی بنا چندضلعی و بزرگ است و با سنگسقفی عظیم پوشانده شده است. اتاق اصلی حدود ۳ متر عرض و ۳٫۲ متر ارتفاع دارد و از ۹ قطعه سنگ عمودی ساخته شده که برخی از آنها شکسته یا ناقصاند. سنگ ورودی با سنگ اصلی موازی است و به سمت داخل متمایل شده است. سنگ سقف، قطعهای کشیده، گردگوشه و تقریباً مستطیلی به قطر حدود ۴٫۵ متر است.
دالان دولمن ۷٫۲۰ متر طول و ۱٫۴۰ متر ارتفاع دارد و از سمت جنوبشرقی اتاق اصلی امتداد یافته است. این دالان از هشت قطعه سنگ عمودی در هر دو سوی خود ساخته شده و برخی از آنها با تیرهای فولادی تقویت شدهاند. دیوارههای دالان در بخش میانی پهنترند و هرچه به ورودی اتاق اصلی نزدیکتر میشوند، اندکی باریکتر میشوند. بیشتر سنگهای عمودی شکل مربعی دارند، اما درون اتاق قطعاتی ذوزنقهای و مثلثی نیز دیده میشود. در میانه دالان، سنگسقف دیگری به شکل ذوزنقه و کوچکتر از سنگ اصلی قرار گرفته که فقط بخش میانی دالان را میپوشاند.
کف دولمن سطحی منظم دارد و از سنگ گرانیت ساخته شده است؛ مساحت کلی آن حدود ۱۰٫۴ متر مربع برآورد میشود. در برخی بخشها نیز آثار حکاکیهای کهن، از جمله فرورفتگیها و نشانههایی شبیه ساییدگی یا زخم بر سنگ، دیده میشود.
اهمیت باستانشناختی
دولمن کونیا بایشا به دلیل قدمت، کیفیت ساخت، تنوع یافتهها و سابقه حفاظت طولانی، یکی از نمونههای مهم یادمانهای سنگی پرتغال به شمار میرود. ابزارهای سنگی، سفالها، رنگدانهها و بقایای سوخته به دستآمده از محوطه، اطلاعات ارزشمندی درباره آیینهای تدفین، فعالیتهای روزمره و باورهای جوامع پیشاتاریخی منطقه ارائه میدهد.