آکوآ آرنمتیا؛ شهری پیرامون چشمههای گرم
آکوآ آرنمتیا (Aquae Arnemetiae) شهری کوچک در استان بریتانیای امپراتوری روم بود. این سکونتگاه پیرامون چشمههای گرم طبیعیاش شکل گرفت و دوران اشغال رومیان از حدود سال ۷۵ میلادی تا ۴۱۰ میلادی را تجربه کرد. امروزه این منطقه، شهر باکستون در داربیشایر انگلستان است.
نام آکوآ آرنمتیا به معنای «آبهای آرنمتیا» است. آرنمتیا، الهه رومی-بریتانیایی درختچههای مقدس بود (واژه آرنمتیا از زبان سلتی به معنای «کنار درختچه مقدس» گرفته شده است). در حدود سال ۷۰۰ میلادی، نام این شهر در کیهاننگاری راونا (فهرستی از تمام مکانهای شناختهشده جهان در آن زمان) به صورت Aquis Arnemeza ثبت شد. این نام در میان مکانهایی قرار داشت که با شهر ارتباط جادهای داشتند: ناویو (دژ رومی ناویو در براف)، زردوتالیا (آردوتالیا یا دژ ملاندرا نزدیک گلاساپ) و مانتیو (منچستر).
سکونتگاه رومیان
حمامهای رومی
آکوآ آرنمتیا و آکوآ سولیس (شهر امروزی باث در سامرست)، تنها دو شهر دارای حمام رومی در کل بریتانیا بودند. رومیان در محل چشمه گرم اصلی، حمامی ساختند. در اواخر قرن هفدهم، کورنلیوس وایت امکانات استحمامی را در چشمه گرمِ محل هال قدیمی باکستون اداره میکرد. او در سال ۱۶۹۵ یک حمام سنگی صیقلی باستانی (۲۰ متر طول و ۷ متر عرض) و همچنین یک مخزن سربی (۲ در ۲ متر) روی داربست چوب بلوط کشف کرد. هنگام ساخت هتل کرسنت در این مکان در سال ۱۷۸۰، حمام رومی دیگری شناسایی و «مخزن سربی» توصیف شد. این حمام اکنون زیر ساختمان کرسنت و در مجاورت ساختمان حمامهای معدنی طبیعی مدفون است. در حفاریهای سال ۲۰۰۵ نزدیک چشمه اصلی، راهروی ورودی و درهای حمامهای رومی آشکار شد. در این مدت، دیواری نیز کشف شد که گمان میرود دیوار جانبی پالاسترا (سالن ورزش) باشد. بین سالهای ۲۰۰۹ تا ۲۰۱۲، مخزنهای زیرزمینی و یک دیگ آهنی بزرگ دیگر نیز پیدا شدند.
چشمه اصلی در دهه ۱۹۷۰ حفاری شد و گنجینهای شامل ۲۳۲ سکه رومی کشف گردید که به ۳۰۰ سال اشغال رومیان در بریتانیا بازمیگردد. این سکهها را احتمالاً برای جلب نظر خدایان به آبهای مقدس میانداختند. سکهها و زیورآلات برنزی کشفشده در موزه باکستون به نمایش گذاشته شدهاند.
چشمه زمینگرمایی از عمق حدود ۱ کیلومتری زمین سرچشمه میگیرد و روزانه حدود یک میلیون لیتر آب جاری میشود. آب معدنی با دمای ثابت ۲۷ درجه سانتیگراد بیرون میزند. آنالیز آب نشان میدهد که این آب منیزیم بالایی دارد و قدمتش به حدود ۵۰۰۰ سال پیش بازمیگردد.
شهر باستانی
امپراتور هادریان ممکن است در سال ۱۲۲ میلادی در مسیر خود به سوی وروکستر (شروزبری) از این شهر بازدید کرده باشد. در سال ۱۷۸۷، سرگرد هیمن روک بخش بلندی از دیوار شهر رومی را کشف کرد که اکنون زیر تپه منظرهسازیشده اسلوپز مدفون است. روک همزمان جزئیات پایه یک معبد را در همان منطقه و مشرف به حمامها و چشمهها مستند کرد. این معبد به آرنمتیا، الهه آب، تقدیم شده بود و اتاق مقدسی روی یک سکوی مستطیلی با ایوانی ستوندار در جلوی آن قرار داشت. نقشه کف رومی یک ماسلوم (بازار سرپوشیده با حیاط مرکزی) و موزاییکهای کف در سال ۱۸۶۰ در ضلع غربی بازار باکستون نزدیک خیابان فاونتن مستند شدند.
یک معبد سلتی باستانی در محل باغهای حمام، در سال ۱۷۵۵ دارای پایهای هشتضلعی و کتیبهای مبهم با نام «آئونا» توصیف شد. نتیجهگیری شد که این معبد به اپونا (الهه اسبها) یا مناسبتر از آن، آپونا (الهه آبهای شفابخش) تقدیم شده بوده است. وقتی ادوارد میلنر باغهای پاویون را در سال ۱۸۷۱ بازسازی کرد، این معبد ۲۰۰۰ ساله تخریب شد و اکنون تنها پایه آن باقی مانده است. نکته: ساختار هشتضلعی در باغهای پاویون مربوط به دوران رومیان نیست و در واقع همان سکوی موسیقی قدیمی است.
یک مایل جنوب شهر، یک مزرعه رومی در استادن قرار داشت. حفاریهای دهه ۱۹۸۰ سکوی چندین ساختمان، دیوارها، بانکهای محوطهساز، سنگهای آسیاب دستی، سفال، استخوان حیوانات و زیورآلات را آشکار کرد. مهر سفالگر سپومینوس، تاریخ این سفالها را بین سالهای ۱۰۰ تا ۱۳۰ میلادی نشان میدهد. یک کاشی هیپوکائوست (سیستم گرمایش زیرزمینی) در خانه مزرعه نشان داد که این مکان دارای سیستم گرمایش از کف بوده است.
آثار بهجامانده
یک سنگنمای رومی در سال ۱۸۶۲ در منطقه سیلورلندز باکستون کشف شد. این کهنترین سنگنمای کتیبهدار در داربیشایر است. کتیبه آن چنین میخواند: «TRIB POT COS II P P A NAVIONE M P XI» به معنای: «با قدرت تریبون، دو بار کنسول، پدر این سرزمین. از ناویو ۱۱ مایل فاصله.» محل دژ رومی ناویو در روستای امروزی براف قرار دارد. در سال ۱۹۰۳، حفاریهای باستانشناس محلی مایکا سالت در منطقه سیلورلندز، مصنوعات رومی متعددی از جمله سکه نقره، کاشی، صندل چرمی، اجاقهای سنگی، ظروف شیشهای و قطعات زیادی از سفال ظریف سامیان را کشف کرد. کتیبههای سفال نشان داد که آنها بین سالهای ۶۰ تا ۱۰۰ میلادی در ورولامیوم (سنت آلبانز امروزی) ساخته شدهاند. این سنگنما و سایر اشیای رومی در موزه باکستون به نمایش درآمدهاند.
در سال ۱۸۱۱ هنگام ساخت تالار شهر باکستون در انتهای شمالی بازار، آثار فراوان رومی دیگری نیز کشف شد. نزدیک تالار شهر، سنگفرشهای رومی در سال ۲۰۰۶ در زیرزمین شماره ۳ هال بانک و سنگتراشیهای بزرگ رومی در شماره ۸A هال بانک یافت شدند.
در سال ۱۸۶۵، سکههای رومی و زیورآلات برنزی رومی-بریتانیایی در غار پولز نزدیک این شهر کشف شدند.
یک محراب سنگی تقدیمشده به آرنمتیا (آرنومکتا) در سال ۱۹۰۳ در اتاقک امن مقر فرماندهی دژ ناویو پیدا شد. کتیبه محراب میگوید: «به الهه آرنومکتا، آلیوس موتیو با کمال میل، خواست و شایستگی نذر خود را ادا کرد.» این محراب نیز در موزه باکستون قرار دارد.
محیط پیرامون و جادهها
آکوآ آرنمتیا در تلاقی دو جاده اصلی رومی قرار داشت: باثامگیت و استریت. باثامگیت (در انگلیسی باستان به معنای «جاده شهر حمام») جادهای رومی از دژ تمپلبرو در یورکشایر جنوبی بود که از دژ ناویو میگذشت و به باکستون میرسید. بخشی از مسیر این جاده قدیمی در تایدزول مور، یک اثر تاریخی حفاظتشده است. این مسیر برای دسترسی به سایتهای تولید سرب در منطقه پیک بسیار مهم بود. هنوز جادهای به نام باثامگیت وجود دارد که از شرق باکستون خارج میشود. جاده استریت (شماره مارگاری ۷۱a) از درونتیو (داربی) به آکوآ آرنمتیا میرسید و امروزه جاده مدرن A515 در جنوب باکستون در بخشهایی از این مسیر قرار دارد. استریت همچنان نام جادهای در دره بالای گویت است که ممکن است باکستون را به کوندات (نورثویچ رومی) متصل میکرده است. در نزدیکی آربر لو، یک پلاک روی دیوار سنگی در کنار جاده استریت نصب شده که نام «Aquae Armentiae Derventio» را نشان میدهد و مربوط به جاده رومی باکستون به لیتر چستر (داربی) است. کتیبه دیگری روی آن حک شده: «Huius viae curam curatores viarum non susceperunt» به معنای: «تعمیرکنندگان جاده، مراقبت از این جاده را بر عهده نگرفتهاند!» جادههای رومی همچنین به سمت شمال به ماموکیوم (منچستر) و دژ ملاندرا نزدیک گلاساپ (شماره مارگاری ۷۱b) میرفتند. بخشهایی از خاکرُب (آگر) این دو جاده شمالی شناسایی و حفاری شدهاند. یک جاده رومی دیگر (شماره مارگاری ۷۱۳) نیز بین باکستون و لیک (احتمالاً شهر رومی چسترتون) وجود داشت که مسیرش در موریج تاپ با جاده فعلی A53 ادغام میشود.
تلاقی جادهها در آکوآ آرنمتیا، ادوارد تریسترام را در سال ۱۹۱۶ وادار کرد تا وجود یک دژ در جنوب بازار و در مسیر جاده باث امروزی را حدس بزند.
دژ ناویو مسیر شمال غربی به سمت دژ بزرگتر ملاندرا را محافظت میکرد. سنگ سنتوریال (سنگ یادبود فرمانده صدنفره) بزرگ کشفشده در ناویو در سال ۱۹۰۳، مربوط به بازسازی دژ در سال ۱۵۴ پیش از میلاد توسط سربازان اشغالگر از جنوب غربی فرانسه است. سنگ سنتوریال در موزه باکستون به نمایش گذاشته شده است.
نقشههای سازمان نقشهبرداری بریتانیا (OS) هنوز باکستون را با نام رومیاش، آکوآ آرنمتیا، نشان میدهند.