زبانزد خبرنویسی چیست؟
زبانزد خبرنویسی (Journalese) شیوهای مصنوعی، اغراقآمیز و گاه به شدت مخففدار در نگارش است که ویژگی بارز سبک خبری در رسانههای عامهپسند به شمار میرود. جو گریم، از روزنامهنگاران پیشین دیترویت فری پرس، این سبک را به «صدای صحنه» تشبیه میکند و میگوید: «ما از روی عادت، گاهی به دلیل آموزشهای نادرست و برای فوری، رسمی و البته خبری جلوه دادن مطلب، به این سبک مینویسیم؛ اما در واقع هیچکدام از این اهداف محقق نمیشود.»
نمونهها و ویژگیهای بارز
تا اوایل دهه ۱۸۸۰ میلادی نیز، منتقدان زبان خشک و کلیشهای روزنامهنگاری را زیر تیغ نقد داشتند. روزنامهنگارانی که تحت فشار زمان، اخبار مشابه زیادی را پوشش میدهند، اغلب به کلیشهها و عبارات آشنا پناه میبرند. این سبک معمولاً خود را در قالب عبارات خاصی نشان میدهد؛ مثلاً «به توافق دست یافتند» یا «خواستار محدودیتهای بیشتر شد».
واژگانی با بار حقوقی مانند «آشوب» ممکن است آنقدر به کار روند که کاملاً معنای خود را از دست بدهند. انتخاب واژگان خاص نیز از جلوههای این سبک است؛ بهویژه استفاده از کلمات کهن یا کمرواج مانند «جوهریختن» (به عنوان فعل)، «دستگیری»، «برنامهریزی شده»، «بیمار»، «بازجویی» (به جای پرسش)، «کمدین» یا استفاده از مترادفهای «حمله» به جای «نقد کردن». دلیل برخی از این واژگان، وجود فسیلهای زبانی در اصطلاحات رایج خبری است. همچنین، تمایل به صرفهجویی در فضا با استفاده از واژگان کوتاهتر، یکی از دلایل اصلی شکلگیری این سبک است.
اخبار و تیترها
این نیاز به اختصار، بهویژه در تیترها اهمیت مییابد؛ جایی که سبک نگارش خاص خود را به نام «زبان تیتر» (Headlinese) دارد. تمرکز زبان تیتر بر استفاده از کوتاهترین واژگان ممکن، انتخاب واژگان خود متن خبر را نیز تحت تأثیر قرار داده است.
انسانیسازی (شخصیتپردازی) شکل دیگری از این سبک است؛ مثلاً استفاده از فعل «دیدن» در جمله «دهه ۱۹۹۰ افزایش جرایم را دید»، که تنها برای پرهیز از استفاده از فعل اصلی در جمله «جرایم در دهه ۱۹۹۰ افزایش یافت» به کار میرود. از دیگر نمونههای آن میتوان به استفاده از واژگان آوایی (اونوماتوپئیا)، اضافه مکانها (مانند «پارک مرکزی نیویورک» به جای «پارک مرکزی در نیویورک») و عبارات پرکننده مانند «اتوبوس سقوط کرد» اشاره کرد.
نقد و بررسی
برخی به دلیل رنگینکامی زبانی که دارد، این سبک را سرگرمکننده میدانند و معتقدند جایگزینی اصطلاحات پیچیده با عبارات ساده و موجز، درک اخبار را آسانتر میکند. با این حال، یک منتقد معتقد است که «نوشتن تنبل با فکر کردن تنبل همراه است» و این سبک نشانه ضعف یک گزارش با شواهد ضعیف یا تلاشی برای بزرگنمایی است: «زبانزد خبرنویسی مثل برچسب بازیکن پوکر است: نشان میدهد که خبرنگار میداند گزارشش سست است و تلاش میکند آن را پررنگتر جلوه دهد.»
منتقدان دیگر، استفاده از فعل مجهول و ساختارهای مشابه در این سبک را نوعی «مادرزبانبازی» میدانند که نویسنده برای «پنهان کردن مقصر» از آن استفاده میکند. سردبیران روزنامهها آموزش میبینند که این موارد را حذف کنند؛ روزنامه نیویورک تایمز حتی غلطگیر سفارشیای دارد که نمونههای فاحش این سبک را علامتگذاری میکند.