دژ کولوا؛ نگهبان تاریخ کهن ویتنام
دژ کولوا (Cổ Loa) یک سکونتگاه مستحکم و سایت باستانشناسی بسیار مهم است که در منطقه دونگ آن (Đông Anh) هانوی کنونی، در ۱۷ کیلومتری شمال این شهر و در دشت شمالی رود سرخ قرار گرفته است. هرچند آثار فرهنگهای عصر برنز فونگ نگوین (Phùng Nguyên) و دونگ سون (Đông Sơn) در این منطقه یافت شده، اما کولوا در قرن سوم پیش از میلاد (حدود ۲۵۷ سال پیش از میلاد) به عنوان پایتخت پادشاهی آو لاک (Âu Lạc) تأسیس شد. به احتمال زیاد، این مکان نخستین مرکز سیاسی تمدن ویتنام بوده است. دیوارهای متحدالمرکز این سکونتگاه شبیه به صدف حلزون است؛ دیوار بیرونی آن به تنهایی وسعتی حدود ۶۰۰ هکتار را در بر میگیرد.
ریشهشناسی نام کولوا
نام «کولوا» خوانش سینو-ویتنامی عبارت 古螺 است که در زبان چینی میانه به معنای «مارپیچ باستانی» است. طبق کتاب تاریخ کامل دای ویت، شکل این دژ شبیه به حلزون است؛ این امر بازتابدهنده ساختار چندلایه دژ با دیوارهای دفاعی متحدالمرکز و خندقهای آن است.
تاریخ و افسانههای شگفتانگیز
در سال ۲۵۷ پیش از میلاد، تروک فان (Thục Phán) از قوم آو ویت، آخرین پادشاه هونگ را شکست داد و پادشاهی آو لاک را بنیان نهاد. او منطقه کولوا را برای پایتخت خود انتخاب کرد. با توجه به وسعت زیاد کولوا، این شهر حضور قدرتمندی در دشت سیلابی دلتای رود سرخ داشت و برای ساخت آن به نیروی کار و منابع عظیمی نیاز بود.
افسانهها میگویند هنگام ساخت دژ، تمام کاری که در طول روز انجام میشد، بهطور مرموزی در شب ویران میشد. پادشاه به خدایان قربانی کرد و در یک شب، لاکپشت طلایی در خوابش ظاهر شد و به او گفت که دژ روی لاکپشت ساخته شده است. لاکپشت به او دستور داد شهر را در مکان کنونی کولوا بنا کند. پادشاه چنین کرد و شهر بهسرعت تکمیل شد.
از روی سپاسگزاری، لاکپشت جادویی چنگالی به پادشاه داد که میتوانست از آن به عنوان ماشهِ چرخگوشی استفاده کند. این چنگال، قدرت تیر را هزاران برابر میکرد.
با این حال، ژائو توو (Zhao Tuo)، یکی از سرداران سلسله چین، از ضعف این سلسله استفاده کرد و پادشاهی نانیو (Nanyue) را در شمال آو لاک تأسیس کرد. او تلاش کرد همسایه جنوبیاش را فتح کند اما شکست خورد. در عوض، پسرش را به ازدواج دختر تروک فان درآورد. وقتی پسر در کولوا بود، چنگال جادویی را کشف کرد و آن را دزدید. سپس پدرش به آو لاک حمله کرد و بهراحتی آن را شکست داد.
درباره پایان کار تروک فان روایتهای مختلفی وجود دارد؛ برخی میگویند خودکشی کرد و به دریا پرید. برخی دیگر معتقدند لاکپشت جادویی او را به دریا برد و دیگر هرگز دیده نشد. در برخی نسخهها، لاکپشت به او درباره خیانت دخترش خبر داد و او پیش از خودکشی، دخترش را کشت.
کشفهای باستانشناسی
این سایت باستانشناسی شامل دو ردیف دیوار دفاعی بیرونی و یک دژ مستطیلی شکل در داخل است. خندقها از شبکهای از جویها، رودخانه هوانگ گانگ و دریاچهها تشکیل شدهاند که هم حفاظت میکردند و هم مسیرهای آبی فراهم میکردند.
دیوار بیرونی محیطی ۸ کیلومتری دارد و با برجهای نگهبانی احاطه شده است. این دیوارها هنوز تا ۱۲ متر ارتفاع و ۲۵ متر عرض در پایه دارند. بخشی از دیوار داخلی برای بررسی باستانشناسی برش داده شد که قدمت آن به ۴۰۰ تا ۳۵۰ سال پیش از میلاد تخمین زده شد. بهنظر میرسد این دیوار پیش از استعمار سلسله هان توسط جامعه بومی ساخته شده باشد. احتمالاً روش کوبیدهکردن خاک (Hangtu) که با چین باستان مرتبط است در کولوا به کار رفته، اما مطالعات هنوز در مراحل اولیه است. باستانشناسان تخمین زدهاند برای ساخت کل این دژ، بیش از دو میلیون متر مکعب مصالح جابهجا شده است. جمعیت کولوا در آن زمان بین ۵ هزار تا ۱۰ هزار نفر برآورد میشود.
در سال ۱۹۷۰، بررسیهایی در بخش فروریخته دیوار بیرونی انجام شد که تکههای سفال فرهنگ دونگ سون را در زیر دیوار آشکار کرد. در دهه ۱۹۸۰، یک طبل برنزی ۷۲ کیلوگرمی در خارج از دیوار داخلی حفاری شد. در سالهای ۲۰۰۴ تا ۲۰۰۵، چندین لایه فرهنگی درون دیوار داخلی شناسایی شد. آثار کشفشده دارای ویژگیهای سلطنتی و نخبگانی بودند که نشاندهنده تولید متمرکز و انحصار در این مکان است.
در حفاریهای ۲۰۰۷ تا ۲۰۰۸، دیوار میانی کولوا مورد بررسی قرار گرفت. لایهنگاری نشان داد که این دیوار در سه دوره و پنج فاز اصلی ساخته شده است.
باستانشناسان سفالهای دونگ سون را در زیر دیوارها یافتند. یک طبل برنزی بهطور اتفاقی کشف شد که شامل مجموعهای از اشیای برنزی بود. کمیابی چنین اشیایی در جنوب شرقی آسیا بینظیر است. این طبل با ۵۷ سانتیمتر ارتفاع و طبلگاهی به قطر ۷۳.۶ سانتیمتر، یکی از بزرگترین طبلهای عصر برنز در دلتای رود سرخ است. این طبل ۷۲ کیلوگرم وزن دارد و حدود ۲۰۰ قطعه برنزی، از جمله ۲۰ کیلوگرم قراضه در خود جای داده است.
در میان اشیای کشفشده، گاوآهنها با ۹۶ عدد بیشترین فراوانی را داشتند. همچنین ۳۲ تبر سمدار، ۱۶ سرنیزه، یک خنجر و ۸ پیکان یافت شد. یکی از سرنیزهها بهدلیل ساختار دو فلزی (تیغه آهنی در دسته برنزی) توجه ویژهای را جلب کرد.