زندگینامه
یوهان ویلهلم هاآکه (۲۳ اوت ۱۸۵۵ تا ۶ دسامبر ۱۹۱۲) جانورشناس آلمانی بود که در کلنتسه، در منطقهای که امروزه در نیدرزاکسن آلمان قرار دارد، به دنیا آمد. او از سال ۱۸۸۲ تا ۱۸۸۴ ریاست موزه استرالیای جنوبی در آدلاید را بر عهده داشت.
هاآکه جانورشناسی را در دانشگاه ینا خواند و در سال ۱۸۷۸ دکترای خود را گرفت. پس از آن، بهعنوان دستیار ارنست هکل در ینا و سپس در دانشگاه کیل کار کرد. در سال ۱۸۸۱ به نیوزیلند مهاجرت کرد و در موزههای دانیدن، زیر نظر پروفسور پارکر، و کرایستچرچ، زیر نظر پروفسور فون هاست، فعالیت کرد.
ورود به استرالیا و مدیریت موزه
سال بعد، هاآکه به استرالیا رفت و جای اف. جی. واترهاوس را در ریاست موزه استرالیای جنوبی گرفت. او همچنین از اعضای بنیانگذار انجمن طبیعتشناسان میدانی استرالیای جنوبی بود.
حضور او در استرالیا را باید در بستر مهاجرت گسترده دانشمندان آلمانیزبان به این قاره دید. این دانشمندان، از جمله چهرههایی چون لودویگ بکر، آملی دیتریش، جرارد کرفت، فردیناند فون مولر و کارل ویلهلمی، روشها و سنتهای علمی اروپایی را با خود آوردند و در شناخت، تصویرسازی و سازماندهی استرالیای استعماری نقش پیدا کردند.
در نگاه پژوهشهای پسااستعماری، دانشمندان آلمانیزبان استرالیا تنها ناظر طبیعت نبودند؛ آنان در ساختن روایتهای علمی و سیاسی از سرزمینهای استعماری نیز سهیم بودند.
کشف اکیدنا و پایان یک معما
در اوت ۱۸۸۴، هاآکه با بررسی نمونهای که یک طبیعتشناس از جزیره کانگورو برای موزه فرستاده بود، به پرسشی قدیمی درباره اکیدناها پاسخ داد: اکیدناها زندهزا نیستند، بلکه تخمگذارند. این یافته برای شناخت تکسوراخیان اهمیت زیادی داشت.
با این حال، شیوه رفتار با او، اختیارات گستردهای که دریافت میکرد و خودستاییهای آشکارش انتقادهایی را برانگیخت. پس از چند اختلاف با مدیریت موزه، هاآکه در اکتبر ۱۸۸۴ از سمت خود کناره گرفت، اما همچنان در استرالیای جنوبی ماند.
سفر علمی و بازگشت به اروپا
در سال ۱۸۸۵، او بهعنوان جانورشناس همراه هیئت اعزامی انجمن جغرافیایی استرالزی به رود فلای در پاپوآ گینه نو سفر کرد. در ژوئن ۱۸۸۶ خبر داد که بهزودی به اروپا بازمیگردد. مهاجران آلمانی از او خواستند نماینده آنان در کنگره سراسری آلمانیها در برلین باشد، اما هاآکه نپذیرفت و حدود ژوئیه ۱۸۸۶، بیسر و صدا، استرالیای جنوبی را ترک کرد.
سالهای پایانی و دستاوردها
هاآکه از ۱۸۸۸ تا ۱۸۹۳ مدیر باغوحش فرانکفورت آم ماین بود و پس از آن تا سال ۱۸۹۷ در دانشگاه فنی دارمشتات تدریس کرد. او سالهای بعد را بهعنوان پژوهشگر مستقل و معلم دبیرستان گذراند و در ۶ دسامبر ۱۹۱۲ در لونبورگ درگذشت.
او بیشتر بهخاطر پژوهش درباره تخمگذاری در تکسوراخیان (مونوترمها)، مطالعات ریختشناسی عروسهای دریایی و مرجانها، و بررسیهایی در دامپروری شناخته میشود. در سال ۱۸۹۳، اصطلاح تکاملی «اورتوژنز» را مطرح کرد؛ نظریهای که تکامل را روندی جهتدار و رو به کمال میدانست.
دیدگاههای تکاملی
هاآکه شاگرد ارنست هکل بود، اما بعدها به دلیل دیدگاههای داروینی هکل از او فاصله گرفت. او همچنین منتقد آگوست وایزمن بود. هاآکه با آزمایش روی موشها، سازوکاری برای وراثت پیشنهاد کرد که از نظر ساختار به نظریه گرگور مندل شباهت داشت، اما در نتایج و برداشتها با آن تفاوت پیدا میکرد.
او گرایش لامارکی نو داشت و از به ارث رسیدن صفات اکتسابی دفاع میکرد. به باور او، یاختهها از واحدهایی به نام «گِماریا» تشکیل شدهاند که نقش واحدهای وراثتی را دارند؛ این واحدها نیز از ذرات کوچکتری به نام «گِمِه» ساخته شدهاند. هاآکه این ساختار فرضی را توضیحی برای وراثت لامارکی میدانست.
از نظر او، بر پایه نظریه «اپیمورفیسم»، تکامل فرایندی جهتدار است که به سوی کمال حرکت میکند. همین دیدگاه او را به یکی از مدافعان اورتوژنز تبدیل کرد.
آثار برگزیده
هاآکه در Brehms Tierleben، مجموعهای محبوب از دانستنیهای جانورشناسی، مشارکت کرد و همراه تصویرگر ویلهلم کونرت، Das Tierleben der Erde را منتشر ساخت. از دیگر نوشتههای مهم او میتوان به این آثار اشاره کرد:
- Die Schöpfung der Tierwelt (۱۸۹۳؛ آفرینش جهان جانوران)
- Gestaltung und Vererbung. Eine Entwickelungsmechanik der Organisms (۱۸۹۳؛ شکلگیری و وراثت)
- Die Schöpfung des Menschen und seiner Ideale. Ein Versuch zur Versöhnung zwischen Religion und Wissenschaft (۱۸۹۵؛ آفرینش انسان و آرمانهای او)
- Aus der Schöpfungswerkstatt (۱۸۹۷؛ از کارگاه آفرینش)
- Grundriss der Entwickelungsmechanik (۱۸۹۷؛ طرح کلی مکانیک رشد)
یادبود
نام گروبفیش موجدار با نام علمی Parapercis haackei به افتخار هاآکه ثبت شده است.
منابع و مطالعه بیشتر
- Barrett, L., Eckstein, L., Hurley, A.W. & Schwarz, A. (2018). «Remembering German-Australian Colonial Entanglement: An Introduction». Postcolonial Studies, 21(1), 1–5.
- Andreas Daum (1998). Wissenschaftspopularisierung im 19. Jahrhundert. Munich: Oldenbourg.
- Allen G. Debus (ed.) (1968). World Who's Who in Science. Marquis Who's Who.