سوشیوم چیست؟
سوشیوم مفهومی میانرشتهای است که در زیستشناسی و جامعهشناسی برای اشاره به ابعادی به کار میرود که ماهیت اجتماعی دارند؛ یعنی الگوها، روابط، کنشها و ویژگیهایی که در زندگی جمعی پدیدار میشوند.
این واژه همچنین به همگرایی فزاینده زیستشناسی سامانهای و مطالعه جامعه بهمثابه یک سامانه پیچیده اشاره دارد؛ رویکردی که از آغاز سده بیستویکم میان برخی پژوهشگران جدیتر دنبال شده است.
همانطور که «فنوم» را معمولاً مجموعه فنوتیپهای بروز یافته یک موجود زنده میدانند، سوشیوم را میتوان مجموعه ویژگیهای مشاهدهپذیر جوامع دانست. برای مثال، همه جوامع انسانی ممکن است ظرفیت تبدیل شدن به دموکراسیهای اجتماعیِ برابرخواه را داشته باشند، اما همه جوامع موجود چنین نیستند. از این منظر، سوشیوم را میتوان بهصورت غیرمستقیم، الگوی آرمانیِ ظرفیتهای تحققنیافته هر شکل سازمانیافته از موجودات اجتماعی دانست.
به بیان ساده، سوشیوم از آنچه جامعه هست فراتر میرود و به آنچه جامعه میتواند باشد نیز مینگرد.
ریشه و پیدایش اصطلاح
نخستین کاربرد شناختهشده واژه سوشیوم به سال ۲۰۰۱ و به دایچی کامییاما نسبت داده میشود. این اصطلاح را جامعهشناسی به نام آدام توماس پرژینسکی نیز به کار برده است، اما کاربرد این دو دانشمند یکسان نیست.
- دایچی کامییاما: در مطالعه او، سوشیوم به «دوران تازه سوشیوم» یا «جامعهشناسی بهاضافه ـوم» اشاره دارد؛ دورانی که با بررسی فعالیتهای اجتماعی مولکولها شناخته میشود. در این برداشت، رفتار اجتماعی تا حدی به مولکولها نسبت داده میشود و میتوان آن را نوعی انسانانگاری دانست.
- آدام توماس پرژینسکی: در کاربرد جامعهشناختی او، سوشیوم به توصیف و اندازهگیری الگوها، متغیرها، فعالیتها، روابط و ویژگیهای جوامع موجود و قابل مطالعه گفته میشود.
پسوند «ـوم» پیش از هر چیز در زیستشناسی کاربرد گستردهای داشته است؛ مانند ژنوم، پروتئوم، میکروبیوم، متابولوم و فنوم. در این الگوی نامگذاری، «ـوم» معمولاً به مجموعهای کامل از اجزا، ویژگیها یا دادههای یک حوزه اشاره دارد.
کاربردهای تازه و بحثهای میانرشتهای
برخی پژوهشگران، از جمله باسو و همکارانش، سوشیوم را برای رویکردی استاندارد در توصیف ویژگیهای اجتماعیِ کدگذاریشده بر پایه مکان به کار بردهاند؛ برای نمونه، ویژگیهایی که در سطح محله یا منطقه جغرافیایی قابل بررسیاند.
در سال ۲۰۱۴، دل ساویو و همکارانش به کمرنگ شدن مرزهای میان رشتهها و اشتیاق فزاینده به مفهوم سوشیوم پرداختند. آنها اهمیت این مفهوم را برای پژوهشهای علوم اجتماعی، اپیژنتیک و اپیدمیولوژی برجسته کردند، اما همزمان نسبت به خطرهایی هشدار دادند که ریشه در تاریخچه مناقشهبرانگیز زیستجامعهشناسی دارد.
از سوی دیگر، برخی نویسندگان «سوشیومیکس» را برآیند تعامل دوسویه میان مطالعات علم و فناوری و همه حوزههای «ـومیکس» دانستهاند؛ یعنی پیوندی میان چارچوبهای اجتماعیِ فهم علم و میدانهایی مانند ژنومیکس، پروتئومیکس و میکروبیومیکس.
جایگاه مفهومی سوشیوم
برخی فهرستهای عمومی، از جمله صفحه مربوط به «ـومیکس» در ویکیپدیا، زمانی سوشیوم را نامی پیشنهادی برای جامعهشناسی معرفی کرده بودند؛ با این حال، روشن نیست که چنین پیشنهادی واقعاً از سوی منبعی معتبر مطرح شده باشد یا نه.
برخی نیز سوشیوم را موضوع اصلی مطالعه «جامعهسنجی» دانستهاند. بنابراین، سوشیوم هنوز اصطلاحی با مرزبندی کاملاً ثابت نیست، اما اهمیت آن در ایجاد زبان مشترک میان زیستشناسی، جامعهشناسی و مطالعات سیستمهای پیچیده قابل توجه است.