وضعیت سکرتور به این موضوع اشاره دارد که آیا آنتیژنهای گروه خونی ABO، که محلول در آب هستند، در مایعات بدن یک فرد دیده میشوند یا خیر. این مایعات شامل بزاق، اشک، شیر مادر، ادرار و مایع منی است.
افرادی که این آنتیژنها را در مایعات بدن خود ترشح میکنند، سکرتور نام دارند؛ اما کسانی که این ترشح را ندارند، غیرسکرتور هستند. این ویژگی عمدتاً با ژن FUT2، که با نام ژن Se نیز شناخته میشود، کنترل میشود.
به زبان ساده، سکرتور بودن یعنی بدن بتواند نشانگرهای خونی ABO را علاوه بر گلبولهای قرمز، در برخی مایعات بدن نیز آزاد کند.
الگوی وراثتی این ویژگی غالب اتوزومال، یعنی غیر وابسته به کروموزوم جنسی، است؛ بنابراین داشتن تنها یک نسخه فعال از ژن FUT2 برای سکرتور بودن کافی است. نمایه غیرسکرتور اما حالتی مغلوب دارد. حدود ۸۰ درصد افراد اروپاییتبار سکرتور و ۲۰ درصد غیرسکرتورند. جالب آنکه غیرسکرتورها در برابر بسیاری از سویههای رایج نوروویروس حساسیت کمتری دارند. وضعیت سکرتور همچنین بر بیان آنتیژنهای گروه خونی لوییس اثر میگذارد؛ غیرسکرتورها نمیتوانند آنتیژن Le(b) را تولید کنند.
ژنتیک وضعیت سکرتور
بیان آنتیژنهای گروه خونی ABO حاصل همکاری سه ژن است: ژن ABO که ساخت آنتیژنهای A و B را کنترل میکند؛ ژن FUT1 یا H که آنتیژن H، یعنی پیشساز آنتیژنهای ABO، را میسازد؛ و ژن سکرتور یا FUT2/Se.
هر سه ژن، دستور ساخت آنزیمهایی از خانواده گلیکوزیلترانسفرازها را دارند. این آنزیمها با افزودن قندها به مولکولهای پیشساز، مادههای جدیدی مانند آنتیژنهای خونی را به وجود میآورند.
برای شکلگیری آنتیژنهای ABO، وجود آنتیژن H ضروری است. ژن Se آنزیم α-2-L-fucosyltransferase را کد میکند و این آنزیم، ساخت آنتیژن H را در ترشحات بدن تنظیم میکند. در افراد دارای ژنوتیپ سکرتور، این آنزیم یک پیشساز موجود در مایعات بدن را به آنتیژن H تبدیل میکند؛ سپس آنزیمهای حاصل از ژن ABO، آنتیژن H را تغییر میدهند و آنتیژن مربوط به گروه خونی فرد، یعنی A یا B، ساخته میشود.
در غیرسکرتورها، آنتیژن H در مایعات بدن ساخته نمیشود؛ به همین دلیل، آنتیژنهای محلول ABO نیز در بزاق و سایر ترشحات بدن بیان نمیشوند.
ارتباط با گروه خونی لوییس
فنوتیپهای گروه خونی لوییس از تعامل دو ژن FUT3 یا Le و ژن Se شکل میگیرند. در سیستم لوییس دو آنتیژن اصلی وجود دارد: Le(a) و Le(b).
افرادی که از نظر لوییس منفیاند، هیچکدام از این دو آنتیژن را بیان نمیکنند و نوع خونی آنها بهصورت Le(a-b-) نوشته میشود. اما در افرادی که از نظر لوییس مثبتاند، نتیجه نهایی به وضعیت سکرتور آنها بستگی دارد.
- سکرتورهای لوییسمثبت: معمولاً نوع Le(a-b+) دارند.
- غیرسکرتورهای لوییسمثبت: معمولاً نوع Le(a+b-) دارند.
دلیل این تفاوت آن است که ژن Le آنزیمی میسازد که از یک پیشساز، آنتیژن Le(a) تولید میکند. در سکرتورها، آنزیم α-2-L-fucosyltransferase پیشساز را تغییر میدهد؛ در نتیجه، وقتی آنزیم ژن Le اثر میکند، مسیر ساخت به آنتیژن Le(b) میرسد.
اهمیت بالینی
نوروویروسها برای ورود و اتصال به سلولها، به آنتیژنهای خونی ترشحشده روی مخاط دستگاه گوارش میچسبند. از آنجا که غیرسکرتورها این آنتیژنها را در مخاط گوارشی بیان نمیکنند، در برابر بیشتر سویههای رایج بیماری حساسیت کمتری نشان میدهند.
البته این موضوع به معنای ایمنی کامل نیست؛ غیرسکرتور بودن فقط احتمال ابتلا به برخی سویههای رایج نوروویروس را کاهش میدهد، نه اینکه فرد را کاملاً مصون کند.
روشهای تشخیص وضعیت سکرتور
وضعیت سکرتور را میتوان با ژنوتیپینگ یا روشهای سرمشناسی مشخص کرد.
در روش سرمشناسی، ابتدا بزاق فرد جوشانده میشود، سپس به معرفهایی افزوده میشود که پادتنهای ضد آنتیژنهای A، B و H دارند. پس از آن، گلبولهای قرمزی که این آنتیژنها را روی سطح خود دارند، به مخلوط بزاق و معرف اضافه میشوند.
اگر فرد سکرتور باشد، پادتنها به آنتیژنهای موجود در بزاق متصل میشوند و دیگر به گلبولهای قرمز نمیچسبند؛ در نتیجه، گلبولها به هم نمیچسبند و واکنش آگلوتیناسیون رخ نمیدهد. اما در غیرسکرتورها، پادتنها آزاد میمانند و میتوانند باعث چسبیدن گلبولهای قرمز به یکدیگر شوند.
در گذشته، این آزمایش در علوم جنایی و پزشکی قانونی کاربرد داشت؛ اما با پیشرفت آزمایشهای DNA، کاربرد آن تقریباً منسوخ شده است.
شیوع وضعیت سکرتور در جمعیتها
حدود ۸۰ درصد افراد اروپاییتبار ژن Se را دارند و سکرتور هستند؛ ۲۰ درصد باقیمانده غیرسکرتورند.
فراوانی ژن Se در بیشتر گروههای قومی حدود ۵۰ درصد گزارش شده است. با این حال، در بومیان استرالیا، اینوئیتها و برخی گروههای بومی آمریکا و ملانزیاییها، این فراوانی تقریباً به ۱۰۰ درصد میرسد. در جنوب هند، فراوانی این ژن فقط حدود ۲۲ درصد است.
منابع و پیوندهای مرتبط
- جدول آنتیژنهای گروه خونی در سیستمهای مختلف، انجمن بینالمللی انتقال خون (ISBT)
- گروههای خونی و آنتیژنهای گلبول قرمز، مرکز ملی اطلاعات زیستفناوری ایالات متحده (NCBI)