رمزخوانی هنر مصر باستان
Reading Egyptian Art: A Hieroglyphic Guide to Ancient Egyptian Painting and Sculpture کتابی مقدماتی درباره هیروگلیفهای مصری است که ریچارد اچ. ویلکینسون، باستانشناس انگلیسی، در سال ۱۹۹۲ منتشر کرد. این کتاب بهجای آنکه نشانهها را جداگانه و انتزاعی معرفی کند، آنها را در دل نقاشیها، تندیسها، بناهای یادبود، نقشبرجستهها، نقشبرجستههای آرامگاهی و متون مذهبی مصر باستان بررسی میکند.
نکته مهم این است که ویلکینسون هیروگلیفها را تنها بهعنوان حروف یا کلمات نمیبیند؛ او نشان میدهد این نشانهها چگونه در آیینها، صحنههای تدفینی، تصاویر خدایان و پادشاهان، و حتی در نسخههای مختلف The Book of the Dead برای مردگان گوناگون کاربرد داشتهاند.
ساختار کتاب
ساختار کتاب بر پایه ۲۶ گروه اصلی فهرست نشانههای گاردینر تنظیم شده است. برای هر نشانه، توضیحی مفصل آمده و در صفحه روبهرو، یک تا شش نمونه گرافیکی یا عکس قرار گرفته که کاربرد همان هیروگلیف را در آثار واقعی روشن میکند.
این شیوه باعث میشود خواننده همزمان با یادگیری شکل و معنی نشانهها، ببیند هر هیروگلیف در کجای هنر مصر باستان ظاهر میشود و چه نقشی در ترکیببندی تصویر دارد.
نمونههایی از نشانههای بررسیشده
- نشانه اسب آبی؛ با کد گاردینر E25. ویلکینسون این نشانه را با نمونهای از اسب آبی لعابدارِ میر، از دودمان دوازدهم، توضیح میدهد. در تصویر، پیکرهای کوچک دیده میشود که پوست حیوان با غنچهها و گلهای نیلوفر آبی پوشیده شده است.
- نشانه پیرو؛ با کد T18. یکی از نمونههای آن از آرامگاه سننجم در تبس و از دودمان نوزدهم است و کشتی آیینی رع را نشان میدهد. در این تصویر، رع به شکل خدایی نشسته دیده میشود و نشانه پاروی سکان در پشت کشتی قرار گرفته است.
- نشانه مشت بسته؛ با کد D49 و تلفظ نزدیک به «خفا». ویلکینسون برای این نشانه چهار نمونه تصویری میآورد؛ برجستهترین آنها یکی از رویهای پالت گاو از مجموعه لوحههای آرایشی دوره پیشدودمانی است. تصویر، جنگجویانی در میدان، طناب بزرگِ اجتماع و پنج نشانه خدایان را کنار هم نشان میدهد.
چرا این کتاب اهمیت دارد؟
اهمیت اصلی کتاب در پیوند دادن خط و تصویر است. در هنر مصر باستان، هیروگلیفها همیشه فقط نوشته نیستند؛ گاهی نقش تزئینی دارند، گاهی هویت خدایان و پادشاهان را آشکار میکنند و گاهی بخشی از صحنههای آیینی و تدفینی را میسازند. به همین دلیل، کتاب ویلکینسون برای خواندن نقاشیها و مجسمههای مصری، راهنمایی کاربردی است.
منبع اصلی
Wilkinson, Richard H. Reading Egyptian Art: A Hieroglyphic Guide to Ancient Egyptian Painting and Sculpture, Thames and Hudson, 1992/1994, 224 pages.
برای مطالعه بیشتر
اگر به دنبال منابع تازهتر درباره هیروگلیف مصری هستید، میتوانید جستوجوی خود را با کلیدواژههایی مانند «آموزش هیروگلیف مصری»، «زبان مصری میانه» و «هنر و نمادشناسی مصر باستان» آغاز کنید.