کاخ شارل پنجم: شاهکاری ناتمام در قلب الحمرا
کاخ شارل پنجم بنایی باشکوه در سبک رنسانس است که در شهر گرانادا در جنوب اسپانیا، درون مجموعه کاخهای الحمرا، بر فراز تپه سابیکا واقع شده است. ساخت این بنای تاریخی در سال ۱۵۲۷ میلادی آغاز شد، اما به دلیل مشکلات متعدد، روند ساخت آن طولانی شد و پس از سال ۱۶۳۷ میلادی نیمهکاره رها گردید. جالب است بدانید که این کاخ هیچگاه محل سکونت پادشاهی نبوده و تا سال ۱۹۶۷ میلادی بدون سقف باقی مانده بود. امروزه، طبقه همکف این کاخ میزبان موزه الحمرا و طبقه بالایی آن به موزه هنرهای زیبای گرانادا اختصاص یافته است.
تاریخچه ساخت
دستور ساخت این کاخ توسط شارل پنجم، امپراتور مقدس روم، در قلب مجموعه الحمرا صادر شد. طراحی آن بر عهده پدرو ماچوکا، معمار برجستهای بود که در رم نزد میکلآنژ آموزش دیده و با فرهنگ رنسانس عالی ایتالیا و محافل هنری رافائل و جولیانو رومانو آشنایی عمیقی داشت. این کاخ با سبکی معاصر رنسانس یا «سبک رومی» و با طرحی نوآورانه که ایدهآلهای معماری آن دوره را بازتاب میداد، تصور شد. معماری که شارل پنجم در آن زمان در اسپانیا ترویج میکرد، تحت تأثیر سنتهای مختلفی از جمله سبک «پلاترسک» (Plateresque) نیز قرار داشت. ساخت کاخی عظیم با نفوذ معماری ایتالیایی یا رومی در قلب الحمرا که توسط نصریان بنا شده بود، نمادی از جایگاه امپراتوری شارل پنجم و پیروزی مسیحیت بر اسلام بود که توسط پدربزرگ و مادربزرگ او (پادشاهان کاتولیک) به دست آمده بود.
ساخت کاخ در سال ۱۵۲۷ آغاز شد. پس از درگذشت ماچوکا در سال ۱۵۵۰، پسرش لوئیس کار را ادامه داد و نماها را تکمیل کرده و حیاط داخلی را ساخت. کار پس از شورش موریسکها در سال ۱۵۶۸ به مدت ۱۵ سال متوقف شد. زمانی که فیلیپ چهارم در سال ۱۶۲۸ از این مجموعه بازدید کرد، کار هنوز به پایان نرسیده بود و پروژه سرانجام در سال ۱۶۳۷ رها شد و سازه بدون سقف باقی ماند. در نتیجه، کاخ در قرون بعدی رو به زوال رفت و به عنوان انبار باروت و سایر مواد مورد استفاده قرار گرفت. در طول جنگ شبهجزیره، زمانی که نیروهای فرانسوی بین سالهای ۱۸۱۰ تا ۱۸۱۲ الحمرا را اشغال کردند، سربازان فرانسوی هرگونه وسایل چوبی را که در داخل کاخ پیدا میکردند، برای روشن کردن آتش برمیداشتند.
پس از سال ۱۹۲۳، با آغاز مرمت توسط لئوپولدو تورس بالباس، کار تکمیل کاخ از سر گرفته شد. سقف بنا سرانجام در سال ۱۹۶۷ تکمیل شد. یک «موزه عربی» کوچک در سال ۱۹۲۸ در این بنا نصب شد. در سال ۱۹۴۲ به موزه باستانشناسی الحمرا تبدیل شد و در سال ۱۹۹۵ به «موزه الحمرا»ی کنونی که در طبقه همکف کاخ قرار دارد، تبدیل گردید. در سال ۱۹۵۸، موزهای دیگر به نام موزه هنرهای زیبای گرانادا در طبقه بالایی نصب شد.
معماری
طرح کاخ شامل یک مربع بلند است که یک حیاط داخلی دایرهای را در خود جای داده است. این طرح در معماری رنسانس سابقه ندارد و بنا را در خط مقدم نوآوریهای زمان خود قرار میدهد. کاخ دارای دو طبقه (بدون احتساب طبقات نیمه) است. ستونهای کلاسیک به شکل پیلستر (ستون نما) هستند، به جز در اطراف ورودیهای مرکزی. در نمای خارجی، طبقه پایین به سبک توسکان (Tuscan) است، با پیلسترهایی که با ادامه دادن زبرهکاری سنگین در across آنها «مسدود» شدهاند، در حالی که طبقه بالایی از سبک ایونیک (Ionic) استفاده میکند، با پنجرههای پایینی که به طرز پرآذینی با قوسهای مثلثی تزئین شدهاند و در بالای آنها پنجرههای گرد قرار دارند. هر دو نمای اصلی بر پورتالها (ورودیهای اصلی) که از سنگ سیرا الویرا ساخته شدهاند، تأکید دارند.
حیاط دایرهای نیز دارای دو سطح است. سطح پایینی شامل یک ستونبندی به سبک دوریک (Doric) از سنگ کنگلومرا، با یک آنتابلمانت کلاسیک ارتدکس متشکل از تریگلیفها (Triglyphs) و متوپها (Metopes) است. طبقه بالایی توسط یک ستونبندی ایونیک ساده شده تشکیل شده است که آنتابلمانت آن تزئینی ندارد. این سازماندهی حیاط، دانش عمیقی از معماری رومی را نشان میدهد و در سبک خالص رنسانس قرار میگیرد، اگرچه شکل منحنی آن بازدیدکنندهای را که از نمای اصلی وارد میشود، شگفتزده میکند. فضاهای داخلی و راهپلهها نیز با ترکیب مربع و دایره اداره میشوند. دستگاههای زیباییشناختی مشابه در دهههای بعد تحت طبقهبندی «مانریسم» (Mannerism) توسعه یافتند.
موزهها
موزه الحمرا
اولین پیشنمونه این موزه، یک «موزه عربی» کوچک بود که در سال ۱۹۲۸ در کاخ شارل پنجم نصب شد، اگرچه موزهای مشابه از سال ۱۸۷۰ در گرانادا وجود داشت. در سال ۱۹۴۲ جانشین آن، موزه باستانشناسی الحمرا، در اینجا نصب شد. سرانجام، در سالهای ۱۹۹۴-۱۹۹۵ به موزه الحمرا کنونی تبدیل شد که در مکان فعلی خود در طبقه همکف کاخ قرار دارد. این موزه شامل آثار و اشیاء هنری متعددی است که ریشه در الحمرا دارند و از دوره اولیه اسلامی گرانادا تا دوره نصری را شامل میشوند، علاوه بر برخی دیگر از اشیاء هنری اسلامی از مکانهای دیگر. اشیاء به نمایش گذاشته شده شامل قطعات مرمرین قرن دهم از مدینت الزهرا و سایر سایتهای دوره خلافت، قطعات و پانلهای تزئینات اصلی از کاخهای نصری (از جمله برخی از کاخهای از دست رفته مانند کاخ الیخارِس)، فوارههای مرمرین و مجسمههای نصری (مانند شیری مرمرین از بیمارستان) و مبلمانهای مختلف دیگر از دوره نصری است. از جمله برجستهترین آثار، گلدان غزالها است که یکی از معروفترین «گلدانهای الحمرا» محسوب میشود؛ یک گلدان سرامیکی عظیم و غنی تزئین شده از قرن چهاردهم.
موزه هنرهای زیبای گرانادا
موزه هنرهای زیبا در سال ۱۹۵۸ به اینجا منتقل شد و امروزه در طبقه بالایی کاخ قرار دارد. این موزه مجموعهای از نقاشیها و مجسمهها از گرانادا مربوط به قرون ۱۶ تا ۲۰ را به نمایش میگذارد. بخش عمده این مجموعه از املاک کلیسای کاتولیک، مانند کارتوخا در گرانادا و صومعهها و دیرهای دیگر گرفته شده است. از جمله آثار برجسته میتوان به دفن مسیح اثر یاکوپو تورنی، طبیعت بیجان خار اثر خوان سانچز کوتان، یک اثر میناکاری لیموز (Limoges) و نقاشیهایی از هنرمند قرن بیستم، مانوئل آنخلِس اورتیز، اشاره کرد.