در فقه اسلامی، مکاتبه قراردادی است بین مالک و برده که طبق آن، برده متعهد میشود مبلغی را در بازه زمانی مشخص پرداخت کند تا در ازای آن به آزادی دست یابد. بردگانی که در این قرارداد شرکت میکنند، مکاتَب نامیده میشوند.
مکاتبه یکی از چهار روش پیشبینی شده در اسلام برای آزادسازی بردگان است. در مورد الزامآور بودن این قرارداد میان فقها اختلاف نظر وجود دارد. مکتب ظاهری آن را الزامی میداند، در حالی که شافعیها، مالکیها و حنفیها آن را تنها توصیهشده و پسندیده میدانند.
منابع قرآنی و حدیثی
مکاتبه بر اساس آیات قرآن و احادیثی مانند داستان بریره و سیرین استوار است. در قرآن، داستانی از بردهای به نام صُبی نقل شده که درخواست مکاتبه از مالک خود کرد و پس از نزول آیهای در این مورد، مالک موافقت کرد.
دیدگاههای فقها
فقهای اسلامی در مورد جزئیات مکاتبه نظرات متفاوتی دارند. برخی آن را «آزادی مشروط» و برخی «فدیه برده برای آزادی خود» میدانند. بیشتر فقها معتقدند برده باید مبلغ توافقشده را قسطی پرداخت کند، اما در تعداد اقساط اختلاف نظر وجود دارد.
پس از پرداخت کامل مبلغ، برده معمولاً تخفیفی دریافت میکند که مقدار آن میتواند ثابت یا اختیاری باشد.