فلشیا فروتیکوزا: بوته‌ای زیبا از آفریقای جنوبی

فلشیا فروتیکوزا (Felicia fruticosa)

فلشیا فروتیکوزا، بوته‌ای پرشاخ و برگ با ارتفاعی تا 1.5 متر، متعلق به خانواده آستراسه (Asteraceae) است. گل‌های این گیاه شامل حدود بیست گلبرگ زبانه‌ای (ray florets) به رنگ بنفش تا سفید در اطراف گلچه‌های دیسکی (disc florets) زرد رنگ است. برگ‌های آن کوچک، چرم‌مانند، صاف و بدون کرک هستند.

دو زیرگونه از این گیاه شناسایی شده است:

• Felicia fruticosa subsp. brevipedunculata: بومی استان لیمپوپو در آفریقای جنوبی، تا ارتفاع 1.5 متر رشد می‌کند و برگ‌های بلندتر (حدود 2.5 سانتی‌متر طول و 0.5 سانتی‌متر عرض) و گل‌های به رنگ بنفش کمرنگ تا سفید دارد.
• Felicia fruticosa subsp. fruticosa: بومی استان کیپ غربی آفریقای جنوبی، حداکثر تا 1 متر ارتفاع دارد. برگ‌های آن کوتاه‌تر (حدود 1.5 سانتی‌متر طول و 0.3 سانتی‌متر عرض) و گل‌ها روی ساقه‌های بلند (حدود 10 سانتی‌متر) و عمدتاً بدون برگ قرار دارند. در زبان آفریکانس به آن bosastertjie نیز گفته می‌شود. گلدهی این گیاه معمولاً از آگوست تا اکتبر صورت می‌گیرد.

توصیف ظاهری

فلشیا فروتیکوزا بوته‌ای با رشد قوی است که تنه و شاخه‌های جانبی آن دارای پوست خاکستری-قهوه‌ای فیبری و پوسته‌پوسته هستند. شاخه‌های جوان و غیرگلدار تا 15 سانتی‌متر طول دارند. در بغل برگ‌های شاخه‌های دوساله و قدیمی‌تر، شاخه‌های کوتاه با انشعابات متوسط و هر کدام با یک تا سه گل وجود دارد. برگ‌های کمی گوشتی، متناوب، نیزه‌ای تا سرنیزه‌ای وارونه، تا 2.5 سانتی‌متر طول و 0.5 سانتی‌متر عرض دارند. سطح صاف برگ‌ها بدون کرک و با غدد رزینی گرد مشخص شده است. قاعده پهن برگ کمی روی ساقه کشیده شده و بدون کرک یا با حاشیه مژه‌دار و کرک‌های پشمی در بغل برگ است.

کاسه گل‌ها متوسط هستند. در زیرگونه معمولی، گل‌ها روی ساقه‌های گل‌آذین تا 10 سانتی‌متر و عمدتاً بدون برگ قرار دارند. در زیرگونه brevipedunculata، گل‌ها تقریباً بدون ساقه بوده و مستقیماً در روزت گل‌های کوتاه قرار می‌گیرند. براکته‌های پوشاننده گل (involucral bracts) همپوشان، در حداکثر چهار ردیف و با قطر حدود 1 سانتی‌متر هستند. این براکته‌ها از بیرون به داخل افزایش می‌یابند. براکته‌های بیرونی حدود 5 میلی‌متر طول و 1.5 میلی‌متر عرض و براکته‌های داخلی حدود 7 میلی‌متر طول و 2 میلی‌متر عرض دارند. این براکته‌ها نیزه‌ای شکل با کالوس‌های رزینی، به رنگ زرد-قهوه‌ای، با لبه صاف و بدون کرک هستند، به جز موارد پایینی که در قاعده داخلی کمی پشمی هستند.

هر گل حدود بیست گلبرگ زبانه‌ای به رنگ بنفش متوسط یا روشن (به ندرت سفید) دارد که هر کدام دارای زبانی به طول تقریبی 1 سانتی‌متر و عرض 2 میلی‌متر هستند. این گلبرگ‌ها گلچه‌های دیسکی متعددی را احاطه می‌کنند که هر کدام دارای تاجی به طول حدود 3 میلی‌متر هستند. در مرکز هر گلچه دیسکی، پنج پرچم در لوله‌ای ادغام شده‌اند که سبک (style) از میان آن رشد می‌کند. نوک هر دو شاخه سبک، زائده‌ای مثلثی باریک دارد. در قاعده هر گلچه، کرک‌های پاپوس (pappus bristles) با دو طول وجود دارد؛ کرک‌های کوتاه‌تر سفید، فلس‌دار، پایدار و حدود 4 میلی‌متر طول دارند. میوه‌های خشک، تک‌دانه‌ای و غیرقابل شکافت (cypselae) به رنگ قهوه‌ای تیره با حاشیه روشن‌تر، به طول حدود 2.5 میلی‌متر و عرض 1.5 میلی‌متر، به شکل سرنیزه‌ای وارونه، با اپیدرم فلس‌دار و به آرامی ابریشمی هستند.

فلشیا فروتیکوزا دیپلوئید است و دارای نه جفت کروموزوم همولوگ (2n=18) می‌باشد.

تفاوت‌های بین زیرگونه‌ها

• Felicia fruticosa subsp. fruticosa: حداکثر تا 1 متر ارتفاع دارد، برگ‌های نیزه‌ای تا سرنیزه‌ای وارونه به طول حداکثر 1.5 سانتی‌متر و عرض 0.3 سانتی‌متر دارد. گل‌ها روی پایه‌های گل تا 10 سانتی‌متر و عمدتاً بدون برگ قرار دارند. گلبرگ‌های زبانه‌ای بنفش، به ندرت سفید هستند و کرک‌های پاپوس کوتاه‌تر حدود 4 میلی‌متر طول دارند.
• Felicia fruticosa subsp. brevipedunculata: تا 1.5 متر رشد می‌کند، برگ‌های کمی بزرگتر تا طول 2.5 سانتی‌متر و عرض 0.5 سانتی‌متر دارد که همیشه به وضوح سرنیزه‌ای وارونه هستند. گل‌ها تقریباً بدون ساقه بوده و مستقیماً در روزت شاخه‌های کوتاه قرار می‌گیرند. گلبرگ‌های زبانه‌ای به رنگ بنفش کمرنگ تا سفید هستند و کرک‌های پاپوس کوتاه‌تر با حدود 5 میلی‌متر، کمی بلندتر از زیرگونه معمولی هستند.

طبقه‌بندی (Taxonomy)

این گونه برای اولین بار در سال 1764 توسط کارل لینه به عنوان Aster fruticosus توصیف شد. نام علمی fruticosa از واژه لاتین به معنی «شاخه‌دار» گرفته شده است.

پراکندگی (Distribution)

زیرگونه Felicia fruticosa subsp. fruticosa بومی شبه جزیره کیپ و اطراف استلنبوش است. زیرگونه Felicia fruticosa subsp. brevipedunculata از کوه‌های Soutpansberg، Blouberg و مزرعه پرتغال در استان لیمپوپو آفریقای جنوبی شناخته شده است، جایی که در ارتفاعات بین 1200 تا 1600 متر یافت می‌شود.

حفاظت (Conservation)

بقای پایدار هر دو زیرگونه فلشیا فروتیکوزا به دلیل پایدار بودن جمعیت آن‌ها، در حال حاضر کمترین نگرانی را ایجاد می‌کند.