شهرستان سیربون: تقاطع فرهنگ‌ها و تاریخ در جاوه غربی

معرفی شهرستان سیربون

شهرستان سیربون (Cirebon Regency) یکی از مناطق اداری در استان جاوه غربی اندونزی است. مرکز این شهرستان، شهر سومبر (Sumber) می‌باشد. این منطقه با مساحتی بالغ بر 1,076.76 کیلومتر مربع، در سرشماری سال 2010 جمعیتی حدود 2,068,116 نفر و در سال 2020 جمعیتی بالغ بر 2,270,621 نفر داشته است. برآورد رسمی جمعیت در اواسط سال 2022 نیز به 2,315,417 نفر می‌رسد. لازم به ذکر است که آمار مربوط به شهر سیربون که یک واحد اداری مستقل است، از این ارقام جداگانه محاسبه می‌شود.

منطقه سیربون به طور ویژه به خاطر تولید انواع انبه شهرت دارد. برنامه‌هایی برای توسعه تولید انبه در این منطقه، هم برای صادرات و هم برای بازار داخلی، در دست اجراست. در حال حاضر، تولید انبه عمدتاً در بخش‌های خاصی از شهرستان متمرکز است، اما مسئولان محلی معتقدند پتانسیل قابل توجهی برای گسترش آن به مناطق مجاور وجود دارد.

ریشه‌شناسی نام سیربون

از آنجایی که سیربون در مرز مناطق فرهنگی سوندایی (جاوه غربی) و جاوه (جاوه مرکزی) قرار دارد، بسیاری از ساکنان آن به گویشی صحبت می‌کنند که ترکیبی از زبان‌های سوندایی و جاوه است و به آن گویش جاورِه‌ (Jawareh dialect) گفته می‌شود. بر این اساس، این احتمال وجود دارد که واژه «سیربون» از واژه جاوه ای «کاروبان» (caruban) به معنی «مخلوط» یا «آمیخته» گرفته شده باشد که اشاره‌ای به ترکیب عناصر فرهنگی سوندایی، جاوه، چینی و عربی در این شهر دارد. نظریه دیگری نیز وجود دارد که این نام را برگرفته از واژگان سوندایی «سی» (Ci) به معنی «آب» یا «رودخانه» و «رِبون» (Rebon) به معنی «میگو» می‌داند. (در واقع، صید و صیادی، از جمله میگو، یکی از تولیدات اصلی این منطقه است).

تاریخچه سیربون

بر اساس دست‌نوشته «پورواکا کاروبان ناگاری» (Purwaka Caruban Nagari)، سیربون در قرن پانزدهم میلادی به عنوان یک دهکده کوچک ماهیگیری به نام موارا جاتی (Muara Jati) آغاز به کار کرد. در آن زمان، بندر موارا جاتی تاجران خارجی را جذب می‌کرد. رئیس بندر، کی گدنگ آلانگ-آلانگ (Ki Gedeng Alang-Alang) نام داشت که توسط پادشاهی گالوه (Galuh) منصوب شده بود. او بندر را 5 کیلومتر به سمت جنوب، به منطقه لِماه‌وُنگ‌کُوک (Lemahwungkuk) منتقل کرد و به عنوان رهبر سکونتگاه جدید، عنوان «کُوُ سِربون» (Kuwu Cerbon) به معنای «رهبر دهکده سرون» به او اعطا شد.

در قرن پانزدهم، شاهزاده‌ای از پاجاراجان (Pajajaran) به نام شاهزاده والانگ‌سونگ‌سنگ (Prince Walangsungsang) که به اسلام گرویده بود، به عنوان آدیپاتی (دوک) سیربون با عنوان چاکرابومی (Cakrabumi) منصوب شد. او پادشاهی جدید سیربون را تأسیس کرد و استقلال خود را از پادشاهی‌های سندا (Sunda) و گالوه اعلام نمود. تأسیس سلطنت سیربون نقطه عطفی در اولین حکومت اسلامی در جاوه غربی بود که از یک دهکده ماهیگیری کوچک به بندری پررونق در ساحل شمالی جاوه تبدیل شد. سیربون در اوایل قرن شانزدهم تحت رهبری سونان گونونگ جاتی (Sunan Gunungjati) به یکی از سلطنت‌های مستقل تبدیل شد.

پس از فروپاشی پادشاهی سندا، سلاطین بانتن (Banten) و ماتارام (Mataram) برای کنترل سیربون با یکدیگر جنگیدند. سیربون در نهایت وفاداری خود را به سلطان آگونگ ماتارام اعلام کرد. اما نواده او، آمانگورات دوم (Amangkurat II) در سال 1677، این شهر را به هلندی‌ها واگذار کرد. در معاهده‌ای در سال 1705، منطقه‌ای از سیربون در غرب رودخانه سیسانگگارونگ (Cisanggarung) به یک منطقه تحت‌الحمایه هلند تبدیل شد که به طور مشترک توسط سه سلطان اداره می‌شد. مقامات هلندی بعدها «رزیدنس سیربون» (Residentie Tjirebon) را تأسیس کردند که شامل مناطق کنونی سیربون، ایندرامایو (Indramayu) و کونینگانا (Kuningan) می‌شد.

در دوران «سیستم فرهنگ» (Culture System) هلند، تجارت پررونق محصولات نقدی استعماری، کارآفرینان چینی بسیاری را جذب کرد و نفوذ چین همچنان در پارچه‌های باتیک که سیربون به خاطر آن‌ها مشهور است، مشهود است. سیربون در سال 1844 دچار قحطی شد که ظاهراً ترکیبی از خشکسالی و تغییر الگوی کشت از کشاورزی معیشتی به محصولات نقدی، به‌ویژه نیل و نیشکر، عامل آن بود.

کمپین برای استان سیربون

برخی از نخبگان سیاسی محلی در سیربون و مناطق اطراف، کمپینی را برای تبدیل شهر سیربون به همراه شهرستان‌های سیربون، ایندرامایو، کونینگانا و ماجالنگکا (Majalengka) به یک استان جدید، مشابه تشکیل استان بانتن از جاوه غربی، آغاز کرده‌اند. برای تشکیل یک استان جدید، حداقل سه شهرستان باید آن را پیشنهاد دهند. رهبران چهار مورد از این ادارات موافقت خود را اعلام کرده‌اند، اما شهرستان ماجالنگکا با این ایده مخالفت کرده و ترجیح داده است بخشی از جاوه غربی باقی بماند. با این حال، عدم حمایت منطقه ماجالنگکا مانع از ادامه تلاش شهر سیربون و سه شهرستان دیگر برای پیگیری این ایده نمی‌شود.

اندازه و جمعیت بالقوه این استان جدید به شرح زیر خواهد بود:

جغرافیا

شهرستان سیربون از شمال شرقی به دریای جاوه، از شمال به شهرستان ایندرامایو، از غرب به شهرستان ماجالنگکا، از جنوب به شهرستان کونینگانا و از جنوب شرقی به شهرستان بربس (Brebes) در استان جاوه مرکزی محدود می‌شود. یک فرودگاه کوچک به نام «پِنگ‌گونگ» (Penggung) نیز در این منطقه وجود دارد که به نیروی هوایی ارتش اندونزی (TNI-AU) خدمات می‌دهد. این شهر در مسیر جالور پانتورا (Jalur Pantura) یا جاده اصلی ساحلی شمالی جاوه قرار دارد که از آنیر (Anyer) آغاز شده، از جاکارتا می‌گذرد و به سورابایا ختم می‌شود.

تقسیمات اداری

شهرستان سیربون (به استثنای شهر سیربون) به چهل بخش (Kecamatan) تقسیم شده است. این بخش‌ها به همراه مساحت، جمعیت در سرشماری‌های 2010 و 2020، و برآوردهای رسمی تا اواسط 2022، مراکز اداری بخش‌ها، تعداد روستاهای اداری در هر بخش (مجموعاً 412 دهکده روستایی و 12 محله شهری که همگی در بخش سومبر قرار دارند) و کدهای پستی آن‌ها لیست شده‌اند. شهر سیربون عملاً شهرستان را از نظر جغرافیایی به دو قسمت تقسیم می‌کند؛ هجده بخش در نیمه اول جدول در جنوب و شرق شهر و بیست و دو بخش در نیمه دوم جدول در شمال و غرب شهر واقع شده‌اند.

جمعیت‌شناسی

جمعیت شهر سیربون در سرشماری سال 2010 برابر با 298,224 نفر و در سال 2020 برابر با 333,303 نفر بوده است. برآورد رسمی جمعیت در اواسط سال 2022، 341,235 نفر است. مانند سایر شهرهای ساحلی اندونزی، به دلیل مهاجرت طولانی مدت چینی‌ها از قرن هفدهم، جمعیت قابل توجهی از قومیت چینی به این شهر آمده‌اند. حومه‌های قابل توجهی در شهرستان سیربون که تراکم جمعیتی بالایی دارد، قرار گرفته‌اند و منطقه کلان‌شهری شامل کل این شهرستان و شهر سیربون می‌شود. از آنجایی که بسیاری از مردم در اندونزی هنوز مانند سنت اندونزیایی فقط با یک نام زندگی می‌کنند، این کشور با بازنگری اساسی در کارت‌های شناسایی خود (Kartu Tanda Penduduk elektronik) مواجه است و داده‌های جدید، ارقام سرشماری سال 2010 را به چالش می‌کشند، هرچند دقت آن‌ها نسبت به سرشماری نامشخص باقی مانده است.

منابع: سرشماری‌های سال 2010 و 2020 مرکز آمار اندونزی (Badan Pusat Statistik)

اگرچه سیربون توسط مناطق سوندایی‌زبان در جاوه غربی احاطه شده است، زبان‌شناسان معتقدند سیربون (و منطقه مرتبط تاریخی شهر سراگ در استان بانتن) در حوزه زبانی خاص خود یعنی زبان سیربونِسی (Cirebonese language) قرار دارد. علاوه بر این، بخش بزرگی از مردم سیربون خود را «وونگ سیربون» (Wong Cirebon) به معنی «مردم سیربون» و زبان خود را «باسا سیربون» (Basa Cirebon) می‌نامند. زبان سیربونِسی با زبان جاوه ای و بانوماسان (Banyumasan) مرتبط است و دارای گویش‌هایی مانند جاوره‌، پلِرد (Plered) و درمایون (Dermayon) است. بخشی از مردم در شرق سیربون خود را جاوه ای یا بانوماسان معرفی می‌کنند، در حالی که ساکنان منطقه مرزی با شهرستان‌های کونینگانا و ماجالنگکا خود را سوندایی می‌نامند.

اقتصاد

اقتصاد شهر سیربون تحت تأثیر موقعیت جغرافیایی استراتژیک و ویژگی‌های منابع طبیعی آن قرار دارد، به طوری که ساختار اقتصادی آن عمدتاً توسط بخش‌های تولیدی، بازرگانی، هتل و رستوران، حمل و نقل و ارتباطات و خدمات شکل گرفته است. تامِ پیرس (Tomé Pires) در کتاب «سوما اورینتال» (Suma Oriental) در حدود سال 1513، سیربون را به عنوان یکی از مراکز تجاری در جزیره جاوه ذکر کرده است. پس از تصرف سیربون توسط دولت هند شرقی هلند، در سال 1859، این شهر به عنوان بندر ترانزیت کالاها برای واردات و صادرات و مرکز کنترل سیاسی منطقه داخلی جاوه تعیین شد.

تا سال 2001، سهم بخش صنعت در اقتصاد شهر سیربون 41.32% بود که پس از آن بخش تجارت، هتل و رستوران (29.8%)، بخش حمل و نقل و ارتباطات (13.56%) و بخش خدمات (6.06%) قرار داشتند. سایر بخش‌ها (9.26%) شامل معدن، کشاورزی، ساخت و ساز، برق، گاز و به طور متوسط 2-3% بوده‌اند.

علاوه بر صیادی، بندر آن، تانجونگ اِماس (Tanjung Emas)، در دریای جاوه، مرکز مهمی برای حمل و نقل چوب از بورنئو بوده است.

فرهنگ

خود سیربون به زبان بومی سیربونِسی «گِراجه» (Grage) نامیده می‌شود که از واژگان «نِگارا گِده» (Negara Ge'de) به معنی «پادشاهی بزرگ» گرفته شده است. سیربون به عنوان یک شهر بندری، مهاجران بسیاری را از سراسر منطقه و خارج از کشور جذب کرده است. فرهنگ سیربون به عنوان فرهنگ «جاوه پاسی‌ران» (Java Pasisiran) یا ساحلی توصیف می‌شود که مشابه فرهنگ‌های بانتن، باتاویا، پِکالونگان و سِمارانگ است و تأثیرات قابل توجهی از ترکیب فرهنگ‌های چینی، عربی-اسلامی و اروپایی را نشان می‌دهد.

هنرها و صنایع دستی

پارچه‌های باتیک سیربون به ویژه مشهور هستند. قابل توجه‌ترین آن‌ها باتیک سیربون با رنگ‌های زنده و طرح‌هایی است که به وضوح تأثیرات چینی و محلی را نشان می‌دهد. تأثیرات چینی به ویژه در طرح باتیک مگامِندوگ (Megamendung) سیربون مشهود است که شبیه تصاویر ابرهای چینی است. منطقه تروسمی (Trusmi) به عنوان مرکز تولید باتیک سیربون شناخته شده است. هنر نقاشی روی شیشه نیز به عنوان یکی از هنرهای دستی سیربون شناخته می‌شود. تصاویر آن معمولاً از مضامین «وایانگ» (Wayang) تا خوشنویسی اسلامی گرفته شده است.

هنرهای نمایشی

تاری توپِنگ سیربون (Tari Topeng Cirebon) یا رقص ماسک سیربون، سبکی از رقص است که مختص این شهر است. رقص ماسک توپِنگ سیربون که از چرخه پانجی جاوه ای الهام گرفته شده، یکی از رقص‌های سنتی قابل توجه سیربون و در میان رقص‌های اندونزیایی بسیار مشهور است.

فرهنگ سیربون همچنین تحت تأثیر فرهنگ خاورمیانه اسلامی قرار گرفته است، مانند سنت بوروکان (Burokan) که در آن مردم تصاویر «بُراق» (buraq) - که به طور سنتی از قاب بامبو و پوست کاغذی یا مواد دیگر ساخته می‌شود - را با همراهی موسیقی در اطراف روستا حمل می‌کنند. سنت حمل مجسمه‌های بامبو شبیه به «سیسینگعان» (Sisingaan) سوندایی، «اُندل-اُندل» (Ondel-ondel) بتوی (Betawi) یا «اُگوگُه» (Ogoh-ogoh) بالی است، اما در مضامین اسلامی آن تفاوت دارد. بوروکان معمولاً در مناسبت‌های جشن مانند ختنه یا عروسی برگزار می‌شود و با آهنگ‌های عامیانه مشهور سیربون مانند تارلینگ (Tarling) همراه است. تارلینگ یک سنت موسیقی شبیه به موسیقی «کِچَپی سولینگ» (kecapi suling) باندونگ است، با این تفاوت که گیتار، سولینگ (فلوت بامبو) و صدا را شامل می‌شود. نام آن از «گیتار» (gitar) و «سولینگ» (suling) گرفته شده است.

فرهنگ درباری

باقیمانده‌های سلطنت سیربون؛ کاسِپوهان (Kasepuhan)، کانومان (Kanoman)، کاپرابونان (Kaprabonan) و کا‌سیربونان (Kacirebonan) امروزه به عنوان موسسات فرهنگی برای حفظ فرهنگ سیربون اداره می‌شوند. هر کدام هنوز مراسم سنتی خود را برگزار می‌کنند و حامی هنرهای سیربون هستند. برخی از نمادهای سلطنتی سلطنت سیربون، میراث و نفوذ آن‌ها را توصیف می‌کنند. پرچم سلطنت سیربون «ماکان علی» (Macan Ali) نام دارد که با خوشنویسی عربی به شکلی شبیه به پلنگ یا ببر چیده شده و هم نفوذ اسلامی و هم پرچم ببر پادشاه سوندایی هندو پاجاراجان، سیلیوانگی (Siliwangi) را توصیف می‌کند. اگرچه دیگر قدرت سیاسی واقعی ندارند، اما خط سلطنتی سیربون همچنان مورد احترام است و در میان مردم سیربون از اعتبار بالایی برخوردار است.

کالسکه سلطنتی «سینگا بارونگ» (Singa Barong) کاسپوهان و کالسکه «پاکسی ناگا لیمان» (Paksi Naga Liman) کانومان، ترکیبی از سه حیوان عقاب، فیل و اژدها را به تصویر می‌کشند تا نماد هندوئیسم هند، اسلام عربی و تأثیرات چینی باشند. تصاویر ماکان علی، سینگا بارونگ و پاکسی ناگا لیمان نیز اغلب به عنوان الگو در باتیک سیربون به کار می‌روند.

غذا

به عنوان یک شهر ساحلی، صنعت اصلی سیربون صیادی است. محصولات آن شامل تراسی (terasi - خمیر میگو)، پتیس (petis)، کروپوک اودانگ (krupuk udang - کراکر میگو) و انواع ماهی‌های شور است. سیربون به خاطر ماهی‌های شور با کیفیت خوبش مانند جامبال روتی (jambal roti)، جوهی (juhi - ماهی مرکب شور)، رِبون (rebon) و اِبی (ebi - میگوی کوچک خشک شده) شهرت دارد. این محصولات اغلب توسط بازدیدکنندگان، به ویژه گردشگران داخلی اندونزی و مسافران شهرهای دیگر، به عنوان «اُله-اُله» (oleh-oleh - سوغاتی خوراکی) خریداری می‌شوند.

سیربون همچنین به خاطر غذاهای محلی و خوراکی‌هایش مانند امپال گِنتونگ (empal gentong - نوعی خورشت گوشت و امعاء و احشاء)، ناسی لِنگکو (nasi lengko - برنج مخلوط با جوانه‌های لوبیا، توفوی سرخ شده، تمپه سرخ شده، با سس بادام زمینی و سس سویا)، ناسی جامبلانگ (nasi jamblang - برنج با انواع مخلفات)، tahu gejrot (توفوی سرخ شده با سیر کوبیده، فلفل و موسیر، با سس سویا رقیق و شیرین)، tahu petis (توفوی خشک سرخ شده همراه با سس پتیس)، tahu tek-tek (توفوی سرخ شده با سس بادام زمینی و مخلوط با سبزیجات) و آیام پانگ‌گانگ (ayam panggang - مرغ کبابی) شناخته شده است. غذای بومی دیگر «دوکَنگ» (Docang) است (لُونتُنگ با سوپ سبزیجات ترش).

شیرینی کوئه گَپیت (kue gapit) نیز از این منطقه نشأت گرفته است.

گردشگری

خیابان اصلی شهر جالان سیلیوانگی (Jalan Siliwangi) است که از ایستگاه قطار تا کانال از طریق «بازار صبحگاهی» (Pasar Pagi) کشیده شده و سپس به جالان کارانگ‌گِتاس (Jalan Karanggetas) تبدیل می‌شود که بیشتر بانک‌ها، رستوران‌ها و هتل‌های سیربون در آن قرار دارند. تعدادی ساختمان تاریخی و مکان‌های کلیدی دیگر در سیربون وجود دارد که برخی از آن‌ها در وضعیت نامناسبی قرار دارند، از جمله ساختمان‌های چندین کراتون (کاخ سلطنتی)، مسجد جامع سانگ چیپتا راسا (Sang Cipta Rasa) و پارک غار سونیا راگی (Gua Sunyaragi).

والی سونگو (Wali Songo)، به ویژه سونان گونونگ جاتی، در تاریخ این شهر تأثیرگذار بوده‌اند. مقبره سونان گونونگ جاتی در چند کیلومتری شهر در منطقه گونونگ جاتی واقع شده است. دو معبد و یک سیستم غاری وجود دارد که توسط دو معمار چینی در حدود دهه 1880 ساخته شده و با پرسلان چینی و غربی تزئین شده است. روستای تروسمی، حدود پنج کیلومتری خارج از سیربون، به خاطر تولید باتیک شهرت دارد. پلانگون (Plangon) زیستگاه میمون‌ها است.

کوه چِرِمای (Mt Ceremai)، بلندترین قله در جاوه غربی، یک آتشفشان بزرگ است که حدود 40 کیلومتری جنوب سیربون قرار دارد. پارک‌ها و نقاط گردشگری دیگر در دامنه‌های کوه چرِمای، مکان‌های محبوبی برای گروه‌هایی از سیربون هستند که در آخر هفته‌ها برای فرار از هوای گرم‌تر ساحل به آنجا می‌روند. روستای لینگگاجاتی (Linggajati)، نزدیک شهر چیلیموس (Cilimus)، جایی که «توافق‌نامه لینگگاجاتی» (Linggadjati Agreement) امضا شد، یکی از این مکان‌هاست که اتوبوس‌های گردشگران در آن توقف می‌کنند.

خدمات عمومی

تقریباً 93% از جمعیت توسط خدمات آب شرکت PDAM سیربون تحت پوشش قرار گرفته‌اند. اکثر مشترکین در شهر، آب خانگی را دریافت می‌کنند (90.37% یا 59,006 مشترک از کل 65,287 انشعاب موجود).

بهداشت

از زمان دولت هند شرقی هلند، شهر سیربون بیمارستانی به نام اورنج (Orange) داشته است که در 31 آگوست 1921 افتتاح شد و از 1 سپتامبر 1921 شروع به کار کرد.

در سال 2009، در شهر سیربون حدود 6 بیمارستان عمومی، 4 زایشگاه، 21 مرکز بهداشتی، 15 مرکز بهداشتی کمکی، 20 مرکز بهداشت سیار و 81 داروخانه و فروشگاه دارویی وجود داشت. تعداد پرسنل پزشکی شامل حدود 94 پزشک متخصص، 116 پزشک عمومی، 37 دندانپزشک، 847 پرستار و 278 ماما بوده است.

پیوند به بیرون

• نتایج سرشماری نفوس 2010 استان جاوه غربی
• منبع: پایگاه داده SIAK استان جاوه غربی سال 2011
• حوضه سیسانگگارونگ