مردم بولیوی چه کسانی هستند؟
مردم بولیوی کسانی هستند که با کشور بولیوی پیوند خوردهاند. این ارتباط میتواند سکونتی، حقوقی، تاریخی یا فرهنگی باشد. برای بیشتر بولیویاییها، چند یا همه این پیوندها بهطور همزمان وجود دارند و در مجموع، منشأ هویت بولیویایی آنها را شکل میدهند.
بولیوی، همانند کشورهای همسایه، جامعهای چندقومیتی و چندزبانه است و خانه مردمانی با ریشههای قومی، مذهبی و ملی گوناگون به شمار میرود. بیشتر جمعیت این کشور را بومیان، مهاجران جهان قدیم و نوادگان آنها تشکیل میدهند. به همین دلیل، بولیویاییها ملیت خود را با قومیت یکی نمیدانند، بلکه آن را با شهروندی و وفاداری به بولیوی گره زدهاند. به جز جمعیت بومی، بولیویاییها نیاکان خود را به جهان قدیم، عمدتاً اروپا و آفریقا، پس از فتح جنوب آمریکا توسط اسپانیاییها و تأسیس نخستین سکونتگاههای اسپانیایی در نایبالسلطنهریو د لا پلاتا میرسانند.
جمعیت امروزی بولیوی که حدود ۱۱ میلیون نفر تخمین زده میشود، بهطور رسمی به بومیان آمریکا (عمدتاً کچوا، آیمارا و گوارانی)، مستیزوها، اروپاییتبارها و آفریقاییتبارهای بولیوی تقسیم میشود. تنها زبان مشترک این گروهها اسپانیایی (با لهجه بولیویایی) است، هرچند زبانهای گوارانی، آیمارا و کچوا نیز در جوامع بومی و تا حدودی توسط دیگران رواج فراوان دارند. هر سه زبان مذکور به همراه ۳۴ زبان بومی دیگر، زبانهای رسمی کشور به شمار میروند. تأثیر و تعامل متقابل فرهنگها در بولیوی، باعث شده تا این جامعه به یکی از برترین نمونههای «دیگ ذوب فرهنگی» در نگاه انسانشناسان تبدیل شود.
گروههای قومی
ترکیب قومی بولیوی شامل تنوع فرهنگی چشمگیری است. بیشتر بومیان، فرهنگ مستیزو را در خود هضم کرده و میراث بومی خود را گسترش دادهاند؛ از این رو، بسیاری از افرادی که تبار منحصراً بومی دارند، خود را صرفاً «مستیزو» معرفی میکنند. در نتیجه، در بولیوی آمیزهای از فرهنگها وجود دارد که فرهنگ اسپانیایی و بومی را در هم میآمیزد.
بولیویاییهای مستیزو
مستیزوها افرادی با تبار ترکیبی اروپایی و بومی هستند. آنها در سراسر کشور پراکندهاند و حدود ۶۸ درصد از جمعیت بولیوی را تشکیل میدهند. بیشتر افراد، ضمن حفظ هویت مستیزوی خود، به یک یا چند فرهنگ بومی نیز میپیوندند. پژوهشهای ژنتیکی نشان میدهد که تبار مستیزوهای بولیوی عمدتاً بومی است.
بومیان بولیوی
بومیان که «اوریخیناریوس» (بومی یا اصیل) و کمتر «آمریایندیان» نامیده میشوند، نوادگان فرهنگهای پیش از اسپانیاییها هستند. این گروه شامل مردم آند مانند آیماراها و کچواها (که امپراتوری اینکا را بنیان نهادند) است که در استانهای غربی لاپاز، پوتوسی، اورورو، کوچابامبا و چوکیساکا متمرکزند. همچنین جمعیت بومی مهمی در شرق وجود دارد که شامل چیکیتانوها، گوارانیها و موکسوسهاست و در استانهای سانتا کروز، بنی، تاریخا و پاندو ساکناند. بر اساس جدیدترین سرشماری، بومیان ۲۰ درصد جمعیت را تشکیل میدهند، اما در واقعیت این رقم بین ۶۲ تا ۷۰ درصد تخمین زده میشود.
بولیویاییهای سفیدپوست یا اروپاییتبار
برآوردهای امروزی نشان میدهد که اکنون تنها ۵ درصد جمعیت را اروپاییتبارها تشکیل میدهند و طبق نظرسنجی سال ۲۰۱۴ مؤسسه ایپسوس، تنها ۳ درصد از پاسخدهندگان خود را سفیدپوست دانستهاند. در سرشماری سال ۱۹۰۰، بولیویاییهای سفیدپوست ۱۲.۷۲ درصد از جمعیت کل را شامل میشدند؛ این آخرین سرشماری رسمی بود که دادههای نژادی را جمعآوری کرد. بیشتر افرادی که خود را سفیدپوست میدانند، نوادگان کریولوها و مهاجران اروپایی (عمدتاً از اسپانیا، کرواسی، آلمان و ایتالیا) هستند. آنها معمولاً در کلانشهرهایی چون لاپاز، سانتا کروز د لا سیرا، کوچابامبا و تاریخا متمرکزند. در استان سانتا کروز، مستعمره مهمی از منونیتهای آلمانیزبان (۷۰ هزار نفر) زندگی میکنند.
آفریقاییتبارهای بولیوی
آفریقاییتبارهای بولیوی، نوادگان بردههای آفریقایی هستند که در دوران امپراتوری اسپانیا به این سرزمین آمدند. آنها در استان لاپاز و استانهای نور یونگاس و سود یونگاس ساکناند. در سرشماری سال ۲۰۱۲، ۲۳۳۳۰ نفر خود را آفریقاییتبار بولیویایی معرفی کردند.
سایر گروهها
- آسیاییها: عمدتاً ژاپنیتبارها (۱۴ هزار نفر) و لبنانیتبارها (۱۲ هزار و ۹۰۰ نفر).
- سایرین: تعداد کمی از شهروندان اروپایی (آلمان، فرانسه، ایتالیا و پرتغال) و همچنین مهاجرانی از کشورهای دیگر قاره آمریکا (آرژانتین، برزیل، شیلی، کلمبیا، کوبا، اکوادور، ایالات متحده، پاراگوئه، پرو، مکزیک و ونزوئلا) در بولیوی زندگی میکنند. مستعمرههای مهمی از پروییها در لاپاز، ال آلتو و سانتا کروز د لا سیرا وجود دارد. همچنین حدود ۵۰۰ یهودی در بولیوی ساکناند که عمدتاً در شهرهای لاپاز، کوچابامبا و سانتا کروز د لا سیرا زندگی میکنند.
مردمان بومی
مردمان بومی بولیوی به دو گروه قومی تقسیم میشوند: آندیها که در فلات آند و منطقه درهها ساکناند، و فرهنگ قومی منطقه دشتهای شرقی که در مناطق گرم شرق بولیوی (گران چاکو) زندگی میکنند.
قومیتهای آندی
- آیماراها: در فلات مرتفع استانهای لاپاز، اورورو و پوتوسی و همچنین مناطق کوچکی نزدیک به جلگههای استوایی ساکناند.
- کچواها: عمدتاً در درههای کوچابامبا و چوکیساکا و همچنین مناطق کوهستانی پوتوسی و اورورو زندگی میکنند. آنها خود را به ملتهای کچوا مانند تارابوکوها، اوکوماریها، چالچاها، چاکیها، یرالیپهها و تیریناها تقسیم میکنند.
قومیتهای دشتهای شرقی
- گوارانیها: شامل گوارایوسها، پاوسرناها، سیریونوسها، چیریگوانوسها، ویچیها، چولیپیها، توباها و یوکیها.
- تاکاناها: شامل تاکاناها، لکوسها، اسهاخاها، آراوناها، ریسانوسها و ماروپاها.
- پانوسها: شامل چاکوبوها، کاریپوناها، سینابوها، کاپوئیبوها و گواکاناگواها.
- آرواکوسها: شامل آپولیستاها، باورهها، موکسوسها، شانهها، موویماها، کایابایاها، کارابکاها، پایکونکاها یا پاوکاناکاها.
- چاپاکوراسها: شامل ایتنزها، چاپاکوراها، سانسینونیانوسها، کانیچاناها، ایتوناماها، یوراکارهها، گواتوسهها و چیکیتوسها.
- بوتوکودوسها: شامل بوروروها و اوتوکیها.
- زاموکوسها: شامل آیورئوها.
دین و مذهب
کلیسای کاتولیک رومی حضور مذهبی غالبی در بولیوی دارد. با این حال، اگرچه اکثریت قریببهاتفاق بولیویاییها مسیحی کاتولیک هستند، تنها بخش کوچکی از جمعیت بهطور فعال در مراسم مذهبی شرکت میکنند. در دهههای پس از شورای دوم واتیکان (۱۹۶۲-۱۹۶۵)، کلیسا تلاش کرد دین را به نیرویی فعالتر در زندگی اجتماعی تبدیل کند.
نتایج یک نظرسنجی در سال ۲۰۰۸ با ۳۰۰۳ پاسخدهنده و حاشیه خطای ۱.۸ درصد نشاندهنده غلبه کاتولیکها و حضور سایر ادیان بود. البته بررسیهای دیگر ممکن است نتایج متفاوتی ارائه دهند.
فرهنگ و تمدن
توسعه فرهنگی سرزمینی که امروز بولیوی نامیده میشود، به سه دوره متمایز تقسیم میشود: پیشاکلمبی، استعماری و جمهوریخواهی. از فرهنگهای مهم پیشاکلمبی، ویرانههای باارزش، تزئینات طلا و نقره، بناهای سنگی، سفالینهها و بافتههایی به جای مانده است. مهمترین ویرانهها شامل تیواناکو، سامایپاتا، اینکاللاکتا و ایسکانوایا هستند. کشور مملو از سایتهای دیگری است که دسترسی به آنها دشوار و کمتر توسط باستانشناسان کاوش شده است.
اسپانیاییها سنت هنر مذهبی خود را آوردند که در دستان سازندگان و صنعتگران بومی و مستیزو، به سبکی غنی و متمایز در معماری، ادبیات و مجسمهسازی تبدیل شد که با نام «باروک مستیزو» شناخته میشود. دوره استعماری آثار نقاشانی چون پرز د هولگین، فلورس و بیتی را به ارث گذاشت و همچنین شاهکارهای سنگتراشان، نجاران و زرگران ناشناسی را که مهارتشان در کار بود. بخش مهمی از موسیقی مذهبی باروک بومی متعلق به دوره استعمار در سالهای اخیر کشف شده و از سال ۱۹۹۴ به اجرای بینالمللی با تحسین گسترده پرداخته است. در میان هنرمندان برجسته بولیوی در قرن بیستم میتوان از گوزمان د روخاس، آرتورو بوردا، ماریا لوئیزا پاچکو، استاد ویلیام وگا، آلفردو دا سیلوا و مارینا نونیز دل پرادو نام برد.
رقصها
بسیاری از رقصها و آهنگهای بولیوی دربردارنده عناصر فرهنگ بومی و اروپایی هستند. رقص کاپورالس در حال حاضر محبوبترین رقص بولیوی به شمار میرود؛ رقسی که در چند دهه گذشته نه تنها در مناطق کوهستانی (خاستگاهش)، بلکه در دشتها و جوامع بولیویایی خارج از کشور به شکلی چشمگیر رواج یافته است. در مناطق کوهستانی، رقصهای سنتی و همچنان بسیار محبوب دیگری نیز وجود دارد:
- مورنادا
- کولاوادا
- دیابلادا
- چوتاس
- واکا واکا
- سیکلا (وایرا، دکتورسیتوس)
- سوری سیکوری
- تینکو
- پوکلای
- توباس
- اوکی اوکی
- یامرادا
- کامبیتاس
- چاکاررا
- سایای آفریقاییتبارهای بولیوی
در منطقه دشتها نیز رقصهای زیر رواج دارد:
- ماچتروس
- تاکیراری
- چوونا چیکیتانا
- برینکائو
- کارنوالیتو
- ال سارائو
- لوس موپراس
- لا پائیکا
- رقصهای خورشید و ماه
- رقص سارازا
- رقص ماهیگیران
- رقص شکارچی آمازون
- رقص روزیتا پوچی
- آرته گوازو
- توریتوس
- رقصهای والگراندیناس سانتا کروز
- کوئکا کروسنیا
- کاپورالس
پوشاک
در میان زنان بومیتبار آندی بولیوی، پوشیدن دامنهای چندلایه (پولرا) مد روز است. این دامنها در اصل پوشش روستاییان اسپانیایی بود که مقامات استعماری، زنان بومی را به پوشیدن آن مجبور میکردند. اما اکنون این پوشاک به نمادی از افتخار به اصالت بومی و نشانگر جایگاه اجتماعی تبدیل شده است.
مد دیگر، کلاههای کاسکتمانند (بولر) است که از انگلیسیها اقتباس شده است. زاویه قرارگیری کلاه روی سر زنان، وضعیت تأهل و آرزوهای آنها را نشان میدهد.
آشپزی
آشپزی بولیوی عمدتاً از ترکیب آشپزی اسپانیایی با مواد اولیه سنتی بومی بولیوی نشأت میگیرد و متعاقباً تحت تأثیر فرهنگهای آرژانتینی، آلمانی، ایتالیایی، باسکی، کرواسی، روسی و لهستانی، به دلیل ورود مهاجران از این کشورها قرار گرفته است.
مواد اولیه اصلی در آشپزی بولیوی، ذرت و سیبزمینی هستند. این مواد با موادی که اسپانیاییها آوردند (مانند برنج، گندم و گوشتهایی نظیر گوساله، گوشت خوک و مرغ) ترکیب شدهاند.