بوکا دِ پُترریلیوس، نامی که شاید کمتر به گوشتان خورده باشد، اما در دنیای باستانشناسی مکزیک، جایگاهی ویژه دارد. این سایت باستانشناسی که در حدود ۱۴ کیلومتری شهر مینا در ایالت نوئوو لئون واقع شده، دهانهای به سوی دره پُترریلیوس است و وسعتی حدود ۶ کیلومتر مربع را در بر میگیرد. اما آنچه این مکان را منحصر به فرد میسازد، تمرکز بینظیر هنر صخرهای در آن است؛ به طوری که آن را به یکی از بزرگترین مجموعههای نقشنگاره (پتروگلیف) در سراسر مکزیک تبدیل کرده است.
موقعیت و ویژگیهای جغرافیایی
بوکا دِ پُترریلیوس در میان درههای کوهستانی سیرا مادره اورینتال، در حدود ۶۰ کیلومتری شمال شرقی مونتری قرار گرفته است. نام "بوکا" (به معنی دهان) به موقعیت این دره بین تپههای زورا و آنتریسکو اشاره دارد. این منطقه امروزه اقلیمی خشک و نیمهبیابانی دارد، اما شواهد باستانشناسی نشان میدهد که در گذشتههای دور، محیطی مساعدتر برای سکونت انسان بوده است.
تاریخچه و قدمت
قدمت سکونت در بوکا دِ پُترریلیوس به هزاران سال پیش بازمیگردد. یافتههای کربن ۱۴ از کورههای باستانی موجود در این منطقه، قدمت اولین سکونتگاههای انسانی را تا حدود ۸۹۰۰ سال پیش از میلاد تخمین میزند. این تاریخ طولانی، نشاندهنده حضور پیوسته گروههای انسانی مختلف در دورههای گوناگون است. تصور میشود که این منطقه تا زمان ورود اسپانیاییها، محل فعالیت و توسعه جوامع بومی بوده است.
هنر صخرهای: نقوش رازآلود
بیش از ۳۰۰۰ نقشنگاره در بوکا دِ پُترریلیوس کشف شده که اکثریت قریب به اتفاق آنها را پتروگلیفها تشکیل میدهند. این نقوش که با ضربه زدن و خراشیدن سطح سنگها ایجاد شدهاند، عمدتاً اشکال هندسی انتزاعی دارند. با این حال، سبکها و تکنیکهای متفاوتی در آنها دیده میشود که برخی از آنها به دورههای مختلف باستان، از جمله دوره آرکائیک (دوره کهن) و حتی دورههای متأخرتر (احتمالاً مربوط به آپاچیها و کومانچیها بین سالهای ۱۸۳۰ تا ۱۸۵۰) نسبت داده میشوند.
طبقهبندی سبکها
انسانشناسان، از جمله ویلیام بی. موری، نقوش بوکا دِ پُترریلیوس را به پنج دسته اصلی تقسیم کردهاند:
- سبک هندسی زاویهدار: شبیه به مُهرهای دامداری، احتمالاً توسط اروپاییان تقلید شده است.
- نمادهای میانی: شبیه به نمادهای مراسم بلوغ در قبایل کالیفرنیا و نوادا، مانند اشکال لوزی و شبکهای.
- سبک هندسی کلاسیک: متعلق به سنت هندسی منطقه حوضه بزرگ (Great Basin) و مرتبط با فرهنگ آرکائیک صحرا.
- سبک شکل جامد: نادر در بوکا، اما در مناطق دیگر رایج است و گاهی نماد سرنیزه است.
- سبک سوراخ و شیار: شامل خطوط موجدار و ردیف نقطهها، مشابه آنچه در کالیفرنیا یافت میشود.
کاربرد و هدف نقوش
هدف دقیق این نقوش هنوز در هالهای از ابهام قرار دارد، اما نظریههای مختلفی مطرح شده است:
- آموزشی و عمومی: نقوش روی دامنهها و مناطق قابل دسترس، احتمالاً برای آموزش یا انتقال پیام به عموم طراحی شدهاند.
- آیینی: تکرار موضوعات در نقوش، میتواند نشاندهنده جنبههای آیینی و مذهبی باشد.
- نجومی: برخی پژوهشگران، مانند ویلیام بی. موری، معتقدند که چیدمان برخی نقوش، کاربرد گاهشماری و نجومی داشته و برای تعیین زمان مناسب فعالیتهای شکار و گردآوری استفاده میشده است.
- شمنیسم: نظریههای جدیدتر، این نقوش را به تجربیات حاصل از خلسه و مصرف مواد توهمزا (مانند پیوت) و فعالیتهای شمنی مرتبط میدانند.
هنر قابل حمل
علاوه بر هنر صخرهای، آثار هنری قابل حمل نیز در بوکا دِ پُترریلیوس کشف شده است. این آثار شامل سنگنوشتههای کوچک با نقوش "باران"، "گل"، "پروانه" و "چشم" است که قدمت برخی از آنها به حدود ۵۰۰۰ سال پیش بازمیگردد. برخلاف هنر دیواری که عمومی است، هنر قابل حمل ماهیت شخصیتری دارد و ممکن است برای اهداف تزئینی، شمارشی، آیینی یا حتی به عنوان "اسباببازی" و "طلسم" استفاده میشده است.
ساکنان باستانی
تعیین هویت دقیق گروههایی که این نقوش را خلق کردهاند، دشوار است. منابع استعماری اسپانیایی، ساکنان این منطقه را "چیچیمکا" (Chichimec) مینامیدند که عنوانی تحقیرآمیز برای گروههای شکارچی-گردآورنده نیمهمتحرک بود. باستانشناسان معتقدند که این گروهها ممکن است شاخهای از قوم بزرگتر کوآییلتکو (Coahuilteco) بوده باشند که در دامنههای سیرا مادره اورینتال تا جنوب غربی تگزاس سکونت داشتند.
اهمیت بوکا دِ پُترریلیوس
این سایت باستانشناسی، نه تنها به دلیل تعداد زیاد نقوش، بلکه به خاطر قدمت طولانی و تنوع فرهنگی که به نمایش میگذارد، اهمیت فراوانی دارد. شواهد موجود در بوکا دِ پُترریلیوس، درک ما را از نحوه سازگاری انسان با محیطهای خشک و چالشبرانگیز، شیوههای زندگی شکارچیان-گردآورندگان باستانی، و باورها و جهانبینی آنها غنیتر میسازد.
سیستم ثبت و شناسایی توسعهیافته در سال ۲۰۰۵، به ثبت بیش از ۴۰۰۰ نقشنگاره کمک کرده است. این سیستم با استفاده از GPS و نقشههای سهبعدی، امکان مطالعه دقیقتر این میراث گرانبها را فراهم آورده است. بوکا دِ پُترریلیوس، گنجینهای است که هنوز هم رازهای فراوانی را در خود نهفته دارد و پژوهشگران را به کاوش بیشتر دعوت میکند.