روابط دوجانبه میان بنگلادش و افغانستان، دو کشور عضو سازمان همکاریهای منطقهای جنوب آسیا (سارک) و سازمان همکاری اسلامی، دارای پیشینهای غنی و پیچیده است.
تاریخچه
تاریخ باستان
مردم افغانستان و بنگلادش برای هزاران سال دارای ارتباط بودهاند. بخشهایی از هر دو کشور در دوران باستان جزو امپراتوری موریا بودند و در این دوره، آیین بودا به این مناطق راه یافت. در قرن سیزدهم، جنگجویان قبیلهٔ خلجی از گرمسیر به رهبری محمد بختیار خلجی، اولین فتح اسلامی بنگال را رهبری کردند. سلطان بلخی، شاهزادهٔ بلخ، یکی از مبلغان اولیه اسلام بود که در شمال بنگال ساکن شد و به گسترش اسلام در منطقه کمک کرد. با استقرار نهایی اسلام در بنگال، مهاجرت افغانها به این کشور آغاز شد و این روند تا دوران استعمار بریتانیا ادامه یافت.
دوران سلاطین بنگال و امپراتوری گورکانی
در دوران سلطنت ناصرالدین نصرت شاه، پادشاه بنگال، قبیلهٔ پشتون لودی به رهبری محمود لودی برای فرار از تهاجم گورکانیان به رهبری بابر، به بنگال گریختند. سلطان بنگال مقادیر زیادی زمین به افغانها بخشید و حتی با دختر ابراهیم لودی ازدواج کرد. قبیلهٔ سور اولین سلسلهٔ پشتون بود که در سال ۱۵۳۹ کنترل بنگال را به دست گرفت، اما به زودی در سال ۱۵۶۴ توسط قبیلهٔ دیگری از پشتونها، کرانیها، جایگزین شد. با تهدید مجدد تجاوز گورکانیان به شمال هند، تعداد قابل توجهی از افغانها در بنگال پناه گرفتند. افغانها پس از فروپاشی حکومت کرانی، با گروهی از اشراف بنگالی متحد شدند که این اتحاد به اتحاد بارو-بوهیان به رهبری سردار بنگالی، عیسی خان، معروف شد. با این حال، در سال ۱۶۱۲، آخرین رهبر افغان، عثمان لوهانی، شکست خورد و حکومت گورکانیان در بنگال برقرار شد. با وجود این، بیشتر افغانهای ساکن بنگال باقی ماندند، با بنگالیها ازدواج کردند و در نهایت از نظر فرهنگی ادغام شدند. در سال ۱۶۲۶، جهانگرد افغان، محمود بلخی، در خاطرات خود به شمار زیادی از خانوادههای بنگالی در راجمحل اشاره کرد که ریشههایشان به مناطقی در افغانستان امروزی مانند بلخ بازمیگشت.
دوران استعمار و معاصر
بنگالیها بخش قابل توجهی از رزمندگان در جنگهای افغان-سیک را تشکیل میدادند، به ویژه در نبرد بالاگوت در برابر رانجیت سینگ در سال ۱۸۳۱. در دوران استعمار، برخی از بنگالیها به عنوان معلم در افغانستان ساکن شدند. یکی از این نمونهها، نویسنده مشهور بنگالی، سید مجتبی علی، است که به عنوان استاد در دانشکدهٔ کشاورزی کابل خدمت کرد و کتاب «دیشه بیدشه» (ترجمه شده به انگلیسی با عنوان In a Land Far from Home: A Bengali in Afghanistan) را نوشت.
در طول جنگ آزادیبخش بنگلادش، پادشاهی افغانستان مسیر عبور امنی را برای غیرنظامیان بنگالی مقیم پاکستان غربی فراهم کرد. حزب دموکراتیک خلق افغانستان خواستار شناسایی سریع دولت جدید شد.
در سال ۲۰۱۰، ریچارد هولبروک، فرستاده ویژه سابق آمریکا در افغانستان و پاکستان، از بنگلادش خواست تا نیروهای رزمی به افغانستان اعزام کند. چند روز بعد، گروه اطلاعاتی SITE گزارشی با عنوان «طالبان افغانستان به درخواست آمریکا برای اعزام نیرو از بنگلادش واکنش نشان داد» منتشر کرد که در آن طالبان خواستار رد درخواست آمریکا شده بود. دو روز بعد، سفارت آمریکا در داکا در یک کنفرانس خبری درخواست را تکرار کرد و گفت: «ایالات متحده بحثها را در مورد مشارکت بنگلادش در افغانستان برای صلح و ثبات جهانی تشدید کرده است.» با این حال، اجماع کلی در میان سیاستمداران احزاب مختلف و اعضای جامعه مدنی وجود داشت که بنگلادش نباید بدون مجوز سازمان ملل متحد نیروهای خود را به افغانستان اعزام کند. بعداً، دولت بنگلادش اعلام کرد که بنگلادش هیچ نیرویی به افغانستان اعزام نخواهد کرد، اما کمک به بازسازی و احیای کشور جنگزده را پیشنهاد داد.
همکاری در بازسازی افغانستان
بنگلادش به طور فعال در روند بازسازی افغانستان مشارکت داشته است که این امر مورد قدردانی حامد کرزی، رئیسجمهور وقت افغانستان، نیز قرار گرفت. بنگلادش همچنین پیشنهاد آموزش کارمندان ملکی، پرسنل پلیس و دیپلماتهای افغان و ایجاد نیروی کار ماهر را ارائه کرده است. بنگلادش همچنین علاقهمند به ارائه آموزشهای فنی و حرفهای در زمینههای بانکداری، مدیریت بحران، آموزش ابتدایی و همگانی، مراقبتهای بهداشتی، کشاورزی و غیره است. حدود ۱۷۰ سازمان غیرانتفاعی بنگلادشی در افغانستان فعالیت میکنند.
چندین سازمان مردمنهاد مستقر در بنگلادش برای توسعهٔ اجتماعی-اقتصادی افغانستان فعالیت میکنند. سازمان BRAC مستقر در بنگلادش از سال ۲۰۰۲ در افغانستان فعالیت داشته است. تا سال ۲۰۱۲، این سازمان ۱۷۳ دفتر در سراسر کشور داشت و به ۲۹.۸ میلیون نفر خدمات ارائه میکرد.
در ۵ ژوئیه ۲۰۲۲، دولت جمهوری خلق بنگلادش در پی زلزلهٔ سال ۲۰۲۲ افغانستان، کمکهای بشردوستانه ارسال کرد.
افغانستان خواستار کمک بنگلادش در ارتقاء سیستم آموزشی خود شده است. در سال ۲۰۰۹، یک هیئت ۱۲ نفره از دانشگاههای افغانستان برای کسب تجربه در زمینهٔ نظام آموزش عالی به داکا سفر کردند. تا سال ۲۰۱۱، ۳۵ دانشجوی افغان در دانشگاههای بنگلادش مشغول به تحصیل بودند. افغانستان سفارتخانهای در داکا دارد، در حالی که بنگلادش سفارتخانهای در کابل ندارد.
روابط اقتصادی
محصولات کنفی، سرامیک و دارویی بنگلادش در بازار افغانستان تقاضای خوبی دارند. افغانستان علاقهمندی خود را برای جذب نیروی کار از بنگلادش برای تلاشهای بازسازی خود ابراز کرده است. به منظور گسترش تجارت دوجانبه، افغانستان پیشنهاد ایجاد یک ارتباط تجاری مستقیم با بنگلادش را داده است.