«بودا در اتاق زیر شیروانی» (The Buddha in the Attic) رمانی درخشان از جولی اوتسوکا، نویسنده آمریکایی، است که در سال ۲۰۱۱ منتشر شد. این اثر دومین رمان اوتسوکا به شمار میرود و به داستان عروسهای عکسدار ژاپنی میپردازد که در اوایل قرن بیستم به آمریکا مهاجرت میکنند.
داستان
این رمان برخلاف ساختارهای روایی معمول، فاقد طرح داستانی مشخص با شخصیتهای فردی و رویدادهای پیوسته است. روایت «بودا در اتاق زیر شیروانی» به صورت اول شخص جمع «ما» است و از دیدگاه جمعی بسیاری از دختران و زنان مهاجر بیان میشود. هرچند هیچ شخصیتی به صورت جداگانه و مستمر معرفی نمیشود، اما توصیفات کوتاه و گویایی از آنها ارائه میگردد.
فصل اول، «بیا، ژاپنی!»، ورود گروهی از عروسهای عکسدار ژاپنی را به کالیفرنیا برای ازدواج با مردانی که هرگز ندیدهاند، به تصویر میکشد. فصل بعدی، «شب اول»، به نخستین شب زناشویی این زنان با همسران جدیدشان میپردازد؛ همسرانی که اغلب با آنچه در عکسها یا توصیفات نشان داده شده بودند، تفاوت فاحشی دارند.
در فصل «سفیدپوستان»، زندگی زنان در کشور جدید و روابطشان با کارفرمایان و همسایگان آمریکاییشان شرح داده میشود. برخی از این زنان به کارگران فصلی در کلبههای روستایی تبدیل میشوند، برخی دیگر به عنوان خدمتکار در خانههای اعیانی حومه شهر ساکن میشوند و عدهای نیز کسبوکار و محل زندگی خود را در محلههای «جپتاون» (Japantown) یا «جی-تاون» (J-Town) شهرهای بزرگ راهاندازی میکنند.
فصل «بچهها» به موضوع بچهدار شدن و بزرگ کردن فرزندان آمریکاییتبار میپردازد. این فرزندان که تنها انگلیسی صحبت میکنند و از والدین مهاجر خود شرمسارند، از سوی همکلاسیها، همسایگان و مغازهداران مورد تبعیض قرار میگیرند.
فصل «خائنان» تأثیر حمله به پرل هاربر و جنگ جهانی دوم بر خانوادهها را بازگو میکند؛ از شایعات و سپس واقعیت دستگیری مردان ژاپنی بدون هشدار گرفته تا ترس و در نهایت تبعید تمام خانوادهها به مکانهای نامعلوم.
«آخرین روز»، خروج اجباری ژاپنیها از خانهها، مشاغل و مدارسشان را روایت میکند. آخرین فصل، «یک ناپدید شدن»، از دیدگاه خانوادههای سفیدپوست آمریکایی که در نهایت تنها ماندهاند، بیان میشود. این خانوادهها در ابتدا دلتنگ همسایگان ژاپنی خود میشوند، اما به تدریج آنها را فراموش میکنند.
جوایز و افتخارات
«بودا در اتاق زیر شیروانی» نامزد جایزه ملی کتاب آمریکا در بخش داستان (۲۰۱۱) شد و جوایز معتبری چون جایزه لانگوم برای داستان تاریخی آمریکا (۲۰۱۱)، جایزه پن/فاکنر برای داستان (۲۰۱۲) و جایزه فمینا اترانژه (۲۰۱۲) را از آن خود کرد.
نقدها
«نیویورک تایمز» این کتاب را به هنر ژاپنی «سومی-ئه» (Sumi-e) تشبیه کرده است؛ جایی که ضربات قلممو بر کاغذ برنج، بازی نور و تاریکی، نه تنها تصاویر، بلکه احساسات و جوهر درونی را به تصویر میکشد. سادگی خطوط و پرهیز از جزئیات اضافی، سبک اوتسوکا را به شعر نزدیک میکند.
«گاردین» آن را «جواهری کوچک» نامیده که جملاتش پس از خواندن، در ذهن خواننده میدرخشند. سبک اوتسوکا، که ترکیبی از شعر و روایت است، با جملات کوتاه و توصیفات موجز، احساسات را با ظرافت و قدرت بیشتری منتقل میکند.
«شیکاگو تریبون» اشاره کرده که این رمان با سبکی موجز و پرشور، خواننده را مسحور میکند و حسی عمیق را برمیانگیزد.
«واشنگتن ایندیپندنت ریویو آو بوکس» معتقد است که این اثر بیشتر به «اِماکیمونو» (Emakimono)، طومارهای افقی نقاشی شده که صحنههایی را در لحظات ثابت روایت میکنند، شباهت دارد تا یک رمان سنتی.