نگاهی کلی به Somatochlora
Somatochlora، که با نام زمردینهای راهراه نیز شناخته میشود، یک سرده از سنجاقکها در خانواده کوردولیده (Corduliidae) است. تاکنون ۴۲ گونه توصیفشده برای این سرده ثبت شده و پراکندگی آن از اروپا و آسیا تا آمریکای شمالی، در سراسر نیمکره شمالی دیده میشود.
آرایهشناسی
نام Somatochlora از دو واژه یونانی soma به معنی «بدن» و khloros به معنی «سبز» گرفته شده است. گونه Corduliochlora borisi در گذشته درون این سرده طبقهبندی میشد، اما امروزه از آن جدا شده است. در منابع ردهبندی، نامگذاری این سرده به ادموند دو سلیس لونگشان نسبت داده میشود.
ویژگیهای ظاهری
اعضای این سرده سنجاقکهایی با جثه متوسطاند؛ بدنی تیره و درخششی سبز و فلزی دارند. چشمها معمولاً سبز روشن و درخشاناند و در بسیاری از گونهها، نشانههایی زرد، از رنگپریده تا روشن، روی قفسه سینه یا شکم دیده میشود.
شکل شکم در نرها یکی از مهمترین نشانههای تشخیص است. در نرهای Somatochlora، دو بند نخست شکم بادکرده، بند سوم باریک و بقیه شکم چماقیشکل با انتهایی صاف است. در مادهها، کنارههای شکم صافتر به نظر میرسد.
تشخیص گونههای این سنجاقکها کار سادهای نیست، چون بسیاری از آنها در نگاه نخست شبیه هم هستند. برای تشخیص دقیق، شکل سرسیها یا زائدههای انتهایی بدن در نرها و نیز صفحههای زیرتناسلی در مادهها بررسی میشود. در بعضی گونهها، صفحه زیرتناسلی ماده بزرگ و بیرونزده است و مانند یک «تخمگذار کاذب» برای وارد کردن تخمها در بستر مناسب عمل میکند.
پراکندگی جغرافیایی
گونههای Somatochlora در اروپا، آسیا و آمریکای شمالی پراکندهاند و بعضی از آنها تا مناطق قطبیِ بالاتر از خط رویش درختان نیز پیش میروند. برخی گونهها به جنوبتر نیز میرسند و در اسپانیا، ترکیه، شمال هند، شمال ویتنام، تایوان و جنوب ایالات متحده آمریکا گزارش شدهاند.
درباره S. semicircularis گزارشهایی از حضور در ارتفاعات بالا وجود دارد. در آمریکای شمالی، بیشتر گونههای این سرده در جنگلهای بورئال یا کوههای آپالاش زندگی میکنند.
چرخه زندگی و زیستگاه
لاروهای Somatochlora معمولاً در باتلاقها، فنها، یعنی تالابهای کمعمق غنی از مواد معدنی، و رودخانههای جنگلی دیده میشوند و برخی گونهها نیز در دریاچهها زندگی میکنند. این سنجاقکها معمولاً در برکههای مردابی راکد یافت نمیشوند.
بسیاری از گونههای این سرده به زیستگاههای بسیار خاص وابستهاند؛ به همین دلیل، اغلب گونههایی کمیاب و محدود به مناطق محلیاند. سنجاقکهای بالغ در حین پرواز شکار میکنند و گاهی در فاصلهای نسبتاً دور از محل تولیدمثل، در دستههای آمیخته با دیگر سنجاقکها دیده میشوند.
گونهها و تنوع
Somatochlora متنوعترین گروه در خانواده کوردولیده است. از ۴۲ گونه توصیفشده، ۲۵ گونه در آمریکای شمالی، ۱۶ گونه در اوراسیا و یک گونه، یعنی S. sahlbergi، در کمربند شمالی و پیرامون مناطق بورئال پراکنده است.
- S. brisaci: یک گونه سنگوارهای که بر پایه یک بال از میوسن پسین در فرانسه توصیف شده است.
- S. oregonica: گونهای سنگوارهای که بر پایه دو بال از الیگوسن در اورگن شناخته میشود.
این تنوع و وابستگی به زیستگاههای خاص، Somatochlora را به گروهی مهم برای مطالعه تکامل سنجاقکها، بومشناسی تالابها و حفاظت از حشرات آبزی تبدیل کرده است.