مازندران در اسطورههای ایرانی
مازندران در روایتهای کهن ایرانی، سرزمینی مهم و رمزآلود است که در شاهنامه با عنوان سرزمین دیوان شناخته میشود. نام مازندران ۶۳ بار در شاهنامه، حماسه ملی ایرانیان، آمده است.
در ریشهشناسی، نام مازندران به فارسی میانه بازمیگردد. اشاره به مازندرانِ افسانهای فقط به شاهنامه محدود نیست؛ در اوستا، متنی بسیار کهنتر از شاهنامه، نیز ردپاهایی از این سرزمین دیده میشود.
موقعیت مازندران کجاست؟
موقعیت واقعی مازندران در روایتهای اسطورهای روشن نیست و درباره جای جغرافیایی آن توافق قطعی وجود ندارد. برخی پژوهشگران آن را ناحیهای در هند دانستهاند؛ برخی دیگر آن را به شام یا مصر نسبت دادهاند، اما هیچکدام از این دیدگاهها به اجماع نرسیده است.
سرزمین دیوها و جادوگران
مازندرانِ افسانهای در باورهای کهن، خانه مردمی متفاوت از دیگر ایرانیان بود. این مردم جادوگرانی بیایمان توصیف شدهاند که در برابر انسانها شکستناپذیر بودند و تنها نیروی خداوند میتوانست بر آنها چیره شود.
مازندران در شاهنامه
در شاهنامه، مازندران جایگاه دیوان بزرگ است؛ سرزمینی آنچنان هولناک که هیچ پادشاه ایران جرئت فتح آن را ندارد. روزی، چنانکه حماسه روایت میکند، دیوی نزد کیکاووس میآید و با خواندن شعری در ستایش ثروت و زیبایی شگفت مازندران، او را وسوسه میکند.
کیکاووس، پادشاهی تندخو و بیپروا، مجذوب توصیف دیو میشود و از روی طمع تصمیم میگیرد مازندران را فتح کند. همه با این کار مخالفت میکنند و یادآوری میکنند که حتی پادشاهانی بزرگ مانند جمشیدِ تدبیرگر و فریدونِ نیرومند نیز هرگز به فتح مازندران نرفتهاند.
اما کیکاووس به این اندرز خردمندانه اعتنا نمیکند. او با سپاهش به سوی مازندران میرود، اما شکست میخورد، کور میشود و همراه دو سوم سپاهش به بند دیوان میافتد. سپس نامهای برای زال میفرستد و از او میخواهد به نجاتش بیاید.
هفتخان رستم؛ مسیر نجات کیکاووس
زال که خود را برای چنین مأموریت بزرگی پیر میداند، پسرش رستم را میفرستد؛ پهلوانی که با وجود جوانی، نامش از همان روزها در راه قهرمانی میدرخشد.
راه امن به مازندران دور و زمانبر است، بنابراین رستم مسیر کوتاهتر اما پرخطر را برمیگزیند؛ مسیری که آزمایشها و خطرهایی فراطبیعی در کمین آن است. اینگونه هفتخان رستم، هفت آزمایش بزرگ، شکل میگیرد.
رستم با یاری رخش، اسب شجاع و وفادارش، بر موجودات اهریمنی که سد راهش میشوند پیروز میشود تا کیکاووس و یارانش را از چنگ دیو سپید، هیولایی ترسناک، نجات دهد.
اشارهای پیشین به مازندران
پیش از ماجرای کیکاووس، در داستان زال و رودابه نیز نشانههایی از مازندران وجود دارد. این اشارهها میتواند نشان دهد که سام، پدربزرگ رستم، شاید در زمان منوچهر مازندران را فتح کرده بوده است.
منابع
فردوسی، شاهنامه؛ روایت مسکو، انتشارات محمدی.