Leptosphaeria coniothyrium یک قارچ بیماریزای گیاهی است که در سراسر جهان گزارش شده و عامل اصلی بیماری سوختگی ساقه در بوتههای خانواده تمشک است. این بیماری بهویژه در شرایط مرطوب و در بوتههایی که زخمهای هرس یا آسیبهای مکانیکی دارند، خسارتهای جدی ایجاد میکند.
علائم روی میزبان و نشانههای بیماری
همه بوتههای خانواده تمشک (Rubus)، از جمله شاتوت و تمشکهای مختلف، به سوختگی ساقه حساساند؛ با این حال تمشک سیاه (Black raspberry) معمولاً آسیبپذیری بیشتری نشان میدهد. عامل این بیماری قارچ Leptosphaeria coniothyrium است.
آلودگی در آغاز درون بافت گیاه پیش میرود؛ به همین دلیل نشانههای بیرونی معمولاً دیر آشکار میشوند. اگر پوست ساقه کنار زده شود و بافت آوند چوبی بررسی شود، بافت سالم سبز رنگ است، اما در بافت بیمار لکههای تیره و راهراه شدن آوندها دیده میشود.
در اواخر تابستان یا پاییز، یعنی مدتها پس از آلودگی اولیه، لکههای قرمز تیره یا بنفش در اطراف محلهای زخمی ظاهر میشوند. گاهی شانکرهای بزرگ شکل میگیرد که در سال بعد باعث بافتمردگی و خشک شدن ساقه میشود.
در بهار ممکن است جوانهها باز نشوند، شاخههای جانبی پژمرده دیده شوند یا همزمان با شروع رسیدن میوه، ساقهها از بین بروند. ساقهها همچنین ممکن است در محل آلودگی شکننده شوند و بشکنند.
نشانههای قابل مشاهده سوختگی ساقه شامل نقطههای ریز سیاه و برجسته است؛ اینها هاگدانها یا اندامهای بارده قارچ، یعنی پیکتیدیومها و گاهی شبهکیسهدانها هستند. در رطوبت بالا، تودههای خاکستری هاگ ممکن است از شانکرهای روی ساقه بیرون بزند؛ در شرایط خشک، همین تودهها حالت کرکی و پودری پیدا میکنند.
چرخه بیماری
چرخه بیماری زمانی آغاز میشود که قارچ از راه زخمها وارد بافت آوندی ساقه شود. زخمهای ناشی از هرس شایعترین راه ورودند، اما آسیب حشرات، سرمازدگی و هر نوع زخم مکانیکی دیگر نیز میتوانند محل استقرار قارچ باشند.
L. coniothyrium هم چرخه غیرجنسی دارد و هم چرخه جنسی. در چرخه جنسی، اندام بارده یا آسکوکارپ که شبهکیسهدان نام دارد، آسکوسپورها را آزاد میکند. در چرخه غیرجنسی، پیکتیدیومها اندامهای باردهای هستند که کنیدیها یا هاگهای غیرجنسی را تولید میکنند.
این قارچ میتواند زمستان را روی بافتهای مرده ساقههای قدیمی بگذراند؛ اگر این بقایا درست از باغ خارج نشوند، به منبع مایه آلودگی برای فصل بعد تبدیل میشوند. ساقههای سال اول از طریق زخمها آلوده میشوند. در بهار بعدی، شبهکیسهدانها و/یا پیکتیدیومها در نزدیکی ضایعات ساقه زخمی شکل میگیرند. بارانهای بهاری باعث آزاد شدن و پرتاب آسکوسپورها از شبهکیسهدانها میشود؛ این هاگها سپس در هوا جابهجا میشوند.
کنیدیها نیز از پیکتیدیومها آزاد شده و با پاشش قطرات باران یا جریان باد جابهجا میشوند. پس از جوانه زدن، کنیدیها و/یا آسکوسپورها ساقههای تازه زخمی را آلوده میکنند.
مدیریت بیماری
برای مدیریت سوختگی ساقه، ترکیب اقدامات زراعی با کنترل شیمیایی هدفمند بهترین نتیجه را دارد. تمرکز اصلی باید بر کاهش رطوبت، پیشگیری از زخم و حذف بقایای آلوده باشد.
زخم تازه روی ساقه، مهمترین نقطه ورود قارچ است؛ بنابراین زمان و روش هرس نقش تعیینکنندهای در پیشگیری دارد.
کنترل زراعی
- فقط در صورت نیاز هرس کنید و تا جای ممکن از هرس در هوای مرطوب یا بارانی خودداری کنید.
- در فصل رشد، ساقههای آلوده را هرس نکنید؛ هرس اصلی را در دوره خواب گیاه انجام دهید، چون در این زمان هاگزایی فعال نیست.
- ابزار هرس را پس از هر برش ضدعفونی کنید.
- ساقههای قدیمی یا آلوده را با دفن کردن یا سوزاندن کنترلشده از باغ خارج کنید؛ این بقایا منبع مایه آلودگی هستند.
- محیط رشد را تا حد ممکن خشک نگه دارید. از آبیاری بارانی و از بالا پرهیز کنید، مکانی با زهکشی خوب و نور کافی انتخاب کنید و ردیفها را علفهری کنید تا گردش هوا بهتر شود.
- حاصلخیزی خاک را در حد مطلوب نگه دارید تا بوته برای مقابله با آلودگی نیرومندتر باشد.
کنترل شیمیایی
- در اوایل بهار، پیش از آنکه طول جوانهها به حدود ۱.۳ سانتیمتر برسد، میتوان از گوگرد آهکی یا ترکیبات مسی استفاده کرد.
- پس از هرس، در صورت نیاز از قارچکشهای مجاز برای پیشگیری از سوختگی ساقه استفاده کنید و دستورالعمل روی برچسب، ملاحظات ایمنی و قوانین مربوط به مصرف قارچکش را دقیق رعایت کنید.
اهمیت اقتصادی و زراعی
سوختگی ساقه یکی از بیماریهای مهم و گسترده در بوتههای خانواده تمشک، از جمله شاتوت و تمشک، است. لکههای بافتمرده میتوانند باعث از بین رفتن زودهنگام ساقهها و سوختگی شاخههای کوتاه میوهده شوند. این بیماری، بهویژه در سالهای مرطوب، میتواند افت شدید عملکرد و زیان اقتصادی ایجاد کند.
شرایط محیطی مساعد بیماری
محیطهای خیس و مرطوب هاگزایی را تسهیل میکنند و همین موضوع تکثیر L. coniothyrium و گسترش سوختگی ساقه را آسانتر میسازد.
منابع و موضوعات مرتبط
- قارچهای بیماریزای گیاهی و بیماریهای گیاهی
- راسته پلئوسپورالس
- قارچهای توصیفشده در سال ۱۸۷۵ میلادی