ناتو چیست و چگونه گسترش مییابد؟
سازمان پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) اتحادی نظامی متشکل از سی و یک کشور اروپایی و آمریکای شمالی است که بر اساس دفاع جمعی بنا شده است. فرآیند پیوستن به این ائتلاف تحت نظارت ماده ۱۰ پیمان آتلانتیک شمالی صورت میگیرد که تنها اجازه دعوت از «سایر کشورهای اروپایی» را میدهد. کشورهایی که متقاضی عضویت هستند باید معیارهای مشخصی را برآورده کرده و طی یک فرآیند چندمرحلهای شامل گفتگوی سیاسی و ادغام نظامی، مورد تأیید شورای آتلانتیک شمالی، نهاد حاکمیتی ناتو، قرار گیرند.
ناتو در سال ۱۹۴۹ با دوازده عضو بنیانگذار تأسیس شد و تاکنون نُه بار شاهد افزایش اعضای خود بوده است. اولین افزودهها در سال ۱۹۵۲ شامل یونان و ترکیه بودند. پیوستن آلمان غربی در سال ۱۹۵۵، که یکی از شروط پایان اشغال این کشور بود، اتحاد جماهیر شوروی را به تشکیل پیمان امنیتی مشابه خود، موسوم به پیمان ورشو، واداشت. پس از سقوط رژیم فرانکو، اسپانیا در سال ۱۹۸۲ به ناتو پیوست.
گسترش ناتو پس از پایان جنگ سرد
با فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در سال ۱۹۹۱، بسیاری از کشورهای سابق پیمان ورشو و جمهوریهای پسا شوروی به دنبال پیوستن به ناتو بودند. لهستان، مجارستان و جمهوری چک در سال ۱۹۹۹ به عضویت ناتو درآمدند، علیرغم مخالفتهای روسیه. ناتو سپس با تدوین «برنامههای اقدام عضویت» (Membership Action Plans)، فرآیند پیوستن را رسمیتر کرد و به عضویت هفت کشور اروپای مرکزی و شرقی، از جمله بلغارستان، استونی، لتونی، لیتوانی، رومانی، اسلواکی و اسلوونی، در سال ۲۰۰۴ منجر شد. آلبانی و کرواسی در سال ۲۰۰۹ و مونتهنگرو در سال ۲۰۱۷ و مقدونیه شمالی در سال ۲۰۲۰ به این ائتلاف پیوستند.
تأثیر تهاجم روسیه به اوکراین بر گسترش ناتو
تهاجم روسیه به اوکراین در سال ۲۰۲۲، پس از ادعاهای نادرست ولادیمیر پوتین مبنی بر تهدید ناتو، فنلاند و سوئد را بر آن داشت تا برای عضویت در ناتو درخواست دهند. فنلاند در آوریل ۲۰۲۳ به عضویت کامل درآمد و روند تصویب عضویت سوئد نیز در جریان است. اوکراین نیز پس از الحاق مناطق شرقی توسط روسیه، درخواست عضویت خود را ارائه کرده است. گرجستان و بوسنی و هرزگوین نیز از دیگر کشورهایی هستند که تمایل خود را برای عضویت اعلام کردهاند.
فرآیند عضویت در ناتو
ماده ۱۰ پیمان آتلانتیک شمالی، شرط «اروپایی بودن» کشور متقاضی و همچنین کسب موافقت تمام اعضای ناتو را تعیین میکند. «مطالعه گسترش ناتو» در سال ۱۹۹۵، معیارهایی چون «دموکراسی، آزادی فردی و حاکمیت قانون» را برای اعضای جدید برشمرد. «برنامه اقدام عضویت» (MAP) که در سال ۱۹۹۹ تدوین شد، فرآیند پذیرش را با ارزیابی سالانه پیشرفت کشورها در زمینههایی چون حل اختلافات، حاکمیت قانون، قابلیت دفاعی، و امنیت اطلاعات، سازماندهی کرد.
کشورهای متردد و چشمانداز آینده
کشورهایی مانند اتریش، ایرلند، سوئیس و مالت، با وجود همکاری با ناتو از طریق «مشارکت برای صلح»، همچنان سیاست بیطرفی خود را حفظ کردهاند. قبرس به دلیل اختلاف با ترکیه با موانعی در این مسیر روبرو است. روسیه، بلاروس و ارمنستان نیز در پیمان امنیتی دیگری (CSTO) عضو هستند. موضوع گسترش ناتو همچنان یک مسئله حساس ژئوپلیتیکی باقی مانده و بحثها درباره آن با توجه به تحولات جاری منطقه ادامه دارد.
چالشهای عضویت
عضویت کشورهایی چون بوسنی و هرزگوین با مخالفتهای داخلی و خارجی، بهویژه از سوی صربستان و روسیه، مواجه است. سوئد نیز با مخالفت اولیه ترکیه به دلیل مسائل امنیتی و سیاسی روبرو شد. گرجستان و اوکراین نیز به دلیل مناقشات ارضی و حضور نیروهای نظامی خارجی، با موانعی در مسیر عضویت خود روبرو هستند.
ملاحظات
برخی پیشنهادها برای گسترش ناتو به خارج از اروپا نیز مطرح شده است، اما این امر نیازمند اصلاح ماده ۱۰ پیمان آتلانتیک شمالی است.