در میانه شهر باتونت، در شهرستان کورکِ ایرلند، ویرانههای صومعه فرانسیسکن باتونت قرار دارد؛ بنایی که ریشه آن به سده سیزدهم بازمیگردد. در اسناد تاریخی، صومعه آگوستینی بالیبگ، در نزدیکی باتونت، گاهی با این صومعه اشتباه گرفته شده است.
تاریخ صومعه فرانسیسکن باتونت
این صومعه حدود سال ۱۲۵۱ میلادی، به دست دیوید اوگ بَری بنیان نهاده شد و به سنت توماس بکت تقدیس گردید.
تا سال ۱۳۲۴، جامعه راهبان باتونت از فرانسیسکنهای ایرلندی و انگلو-نرمن تشکیل میشد و آنقدر اهمیت داشت که studium یا خانهای برای آموزش دینی داشته باشد. با این حال، تنشهای قومی آرامش جامعه را برهم میزد. در سال ۱۳۲۷، کمیسیونی که پاپ ژان بیستودوم در سال ۱۳۱۷ برای بررسی استان ایرلندی این فرقه تشکیل داده بود، انتقال لکتور گالیک از باتونت به یکی از صومعههای گالیک را تعیین کرد. یک سال پیشتر، فصل عمومی فرقه در لیون مطلع شد که وابستگی صومعه سنت توماس باتونت به حوزه تازهتأسیس کورک منتقل شده است؛ تصمیمی که خانه را از کنترل ایرلندی خارج کرد و آن را زیر نظر حوزه انگلو-نرمن کورک قرار داد.
در بافت شهری قرونوسطایی باتونت، ایوان صومعه کارکردی اجتماعی و حقوقی داشت. مردم در آنجا قراردادها را ثبت میکردند، در روز بانو، برابر با ۲۵ مارس، و مایکلمس اجارهها را تمدید یا واگذار میکردند، سوگند وفاداری میخوردند، ادای احترام رسمی انجام میدادند و حتی ازدواجها را ثبت میکردند.
در زمان انحلال صومعه، حدود سال ۱۵۴۰، هیئت رسیدگیکننده گواهی داد که صومعه باتونت از کلیسای صومعه و ساختمانهای وابسته تشکیل میشود و دارایی مازاد دیگری ندارد. همچنین یک باغ و گورستان به مساحت یک و نیم ایکر به ارزش ۶ شیلینگ و ۸ پنس، و یک آسیاب آبی به ارزش ۳۰ شیلینگ در فهرست اموال آن آمده بود؛ ارزش کل داراییها نیز ۳۶ شیلینگ و ۸ پنس برآورد شد.
در سال ۱۵۷۰، جیمز دِ بَری، چهارمین وایکنت باتونت، اجارهای ۲۱ ساله برای «محوطه خانه راهبان در کیلنامولا، موسوم به باتِوانت، در شهرستان کورک» با تمام وابستههایش دریافت کرد؛ اجاره سالانه آن ۱۶ شیلینگ و ۸ پنس بود. با آغاز شورشهای دزموند، وایکنت باتونت به شورشیان پیوست و پس از مصادره املاک او، صومعه باتونت همراه با زمین وابستهاش در چارچوب اسکان مانستر، یکی از نخستین طرحهای اسکان انگلیسی در ایرلند، به ادموند اسپنسر واگذار شد.
جامی آیینی متعلق به حدود سال ۱۶۰۰، که شباهت چشمگیری به جام تیمولیگ، معروف به جام دیل-براون، دارد، به این صومعه نسبت داده میشود.
شواهدی پراکنده نشان میدهد که صومعه شاید از همان آغاز پادشاهی جیمز اول دوباره اشغال شد. گزارش استانی پدر دوناتوس مونی در سالهای ۱۶۱۷ و ۱۶۱۸ نشان میدهد که این صومعه تا سال ۱۶۱۵، یا شاید زودتر، دوباره به لرد بَری بازگشته بود. به نظر میرسد اجاره سال ۱۵۷۰ از سوی تاج، با شروطی درباره سکونت راهبان در ساختمانهای صومعه، به نفع لرد بَری تمدید شده بود. با وجود این، دو راهب هنوز در شهر زندگی میکردند و مراسم خاکسپاری را برگزار میکردند.
پدر مونی مینویسد: «راهبان حق ندارند در صومعه زندگی کنند، زیرا برادرِ لرد بَریِ درگذشته، تحت فشار جریمهای سنگین از سوی مقامات غیرکاتولیک، موظف است اجازه ندهد راهبان آنجا بمانند. او کاتولیک است و ناخواسته چنین میکند، چرا که صومعه را از پادشاه در اختیار دارد؛ با این حال تا جایی که میتواند از راهبان حمایت میکند. نام او لرد جان دِ بَری است.»
نسخه خطی بروکسل نیز میگوید در سال ۱۶۱۵، کلیسای بزرگ صومعه هنوز پابرجا بوده و سقفی با پوشش چوبی داشته است؛ درون آن آرامگاههای بسیاری از نجیبزادگان قرار داشته است. در همین نسخه آمده که ساختمانهای صومعه از نظر تناسب چندان درست ساخته نشده بودند، اما وسیع و پرشمار بودند.
در مارس ۱۶۰۷، ویلیام لاین، اسقف پروتستان کورک، در شکایتی به لرد نایبالسلطنه از وجود صومعهای در باتونت گفت که راهبانی با لباس رسمی در اطراف آن رفتوآمد میکردند. او سرپرست آن را کانر مِموریس نامید و نامهای ویلیام فوی، نیکلاس شینان و ویلیام فر را نیز در فهرست راهبان حاضر در صومعه آورد. در شکایت او از برگزاری پیوسته قداسها، اجتماعات و محافل پنهان در صومعه یاد شده است؛ امری که به گفته او به صلاح پادشاه و دولت نبود.
دستنوشته مهم دیگر، Brevis Synopsis Provincialis F.F. Minorum، میان سالهای ۱۶۲۶ و ۱۶۲۹ توسط پدر فرانسیس متیوز گردآوری شد و امروز در آرشیو صومعه فرانسیسکن ایرلندی سنت ایزیدور در رم نگهداری میشود. این متن دو بار به صومعه باتونت اشاره میکند و میگوید در دوران ملکه الیزابت، راهبان گاهی از آنجا اخراج و برخی دستگیر و زندانی شدند. با آنکه تندیسهای کلیسا شکسته شد، خود کلیسا به دلیل وجود آرامگاههای نجیبزادگان پابرجا ماند؛ اما ساختمانهای صومعه ویران شد. با وجود این، برخی راهبان تا زمان نگارش متن، یعنی سال ۱۶۲۹، همچنان در صومعه یا نزدیکی آن زندگی میکردند.
در همین دستنوشته آمده است که بنیانگذار اصلی صومعه، لرد بَری، وایکنت باتونت، بود. خاندان او بعدها به شاخههایی چون کنتهای بریمور و دیگر خاندانهای نجیب تقسیم شد و آرامگاه اعضای آن در همین صومعه قرار داشت. همچنین لرد مکدانا و بسیاری از نجیبزادگان املاک همجوار از دیرباز در این مکان به خاک سپرده شده بودند.
پس از آغاز شورش ایرلند در سال ۱۶۴۱، جامعه فرانسیسکن باتونت از ارتش کاتولیک کنفدراسیون به فرماندهی لرد مانتگارت، یکی از بزرگان کاتولیک جنوب ایرلند، استقبال کرد. پدر بوئتیوس اِیگن، سرپرست صومعه، ارتش را همراهی کرد و در سال ۱۶۴۲ در پارلمان کنفدراسیون کیلکنی شرکت نمود.
در جنگهای بعدی مانستر، مورا اوبراین، ارل اینچیکوئین، فرمانده پروتستان، ارتش پارلمانی انگلستان را در باتونت گرد آورد و کلیسای صومعه را به آتش کشید. رفتار او در جنگها برایش لقب Murchadh na dTóiteán، یعنی «مورا آتشزننده»، به همراه آورد. گفته میشود شمار زیادی از استخوانهای کشتهشدگان نبرد ناکنانوس در سال ۱۶۴۷ در سرداب زیر بخش کوار، جایگاه خوانندگان کلیسا، قرار داده شد. این روایت در پلاک بنای ملی شماره ۲۰۲ در محل نیز آمده است.
رابرت بتزورث، کلانتر عالی کورک، در ۲۶ نوامبر ۱۷۳۱ گزارش داد که در کل شهرستان تنها یک صومعه وجود دارد و آن هم در باتونت یا نزدیک آن است؛ اما او هیچگاه نشنیده که چند راهب در آن زندگی میکنند. در چکیده وضعیت کاتولیکها در اسقفنشین کلوین، که همان سال به مجلس اعیان ارائه شد، نیز از یک خانه قدیمی برگزاری میسا، یک کشیش کاتولیک، خانههایی برای راهبان و راهبهها، و کلبهای کاهگلی در محدوده صومعه قدیمی یاد شده است؛ جایی که یکی دو راهب سالخورده مدتی در آن ساکن بودند و یکی از آنان نیز اخیراً درگذشته بود.
فهرست وفات روحانیون اسقفنشین کلوین، که اسقف ویلیام کوپینجر، اسقف کلوین از ۱۷۹۱ تا ۱۸۳۰، حدود سال ۱۸۲۰ از روی حافظه گردآوری کرد، نام کسانی را دربر دارد که احتمالاً آخرین اعضای جامعه فرانسیسکن در صومعه باتونت بودند. متأسفانه این فهرست به ترتیب زمانی تنظیم نشده و بنابراین تعیین تاریخ دقیق مرگ چهار راهب فرانسیسکن نامبرده در آن تقریباً ناممکن است. اسقف کوپینجر تنها مینویسد: پت دالی، راهب فرانسیسکن باتونت، بر اثر نقرس و اسکوروی درگذشت؛ پت اونیل، راهب فرانسیسکن باتونت، در کورک بر اثر تب جان باخت؛ دیوید روچ، راهب فرانسیسکن باتونت با رفتاری نمونه، در باتونت بر اثر تب درگذشت؛ و دانیال مککالیف، راهب فرانسیسکن باتونت، پس از بیکاری به دلالی اسب روی آورد و در کهنسالی درگذشت. تا سال ۱۸۲۰، حضور فرانسیسکنها در باتونت پس از نزدیک به شش سده پایان یافته بود.
در فرهنگ جغرافیایی ایرلند ساموئل لوئیس، منتشرشده در سال ۱۸۳۷، درباره صومعه فرانسیسکن باتونت آمده است:
«ویرانههای صومعه در موقعیتی زیبا بر کرانه پرشیب رودخانه آوبگ قرار دارد و بیشتر از دیوارهای شبستان، محرابگاه و بخشهایی از ساختمانهای داخلی تشکیل میشود. بخش بالایی برج مرکزی، که بر طاقهایی ظریف و خوشارتفاع تکیه داشت، در سال ۱۸۱۴ فرو ریخت. آرامگاه بنیانگذار، دیوید دِ بَری، احتمالاً در مرکز محرابگاه قرار دارد، اما امروز فقط چند سنگ شکسته آن را نشان میدهند. در جنوب شبستان، بقایای نمازخانهای خوشتناسب دیده میشود؛ در آن نمازخانه، شبستان و محرابگاه، آرامگاهها و کتیبههای فراوانی به یاد بَریها، فیتزجرالدها، لومباردها و دیگران وجود دارد.»
معماری صومعه
امروزه از ساختار اصلی صومعه، تنها کلیسا باقی مانده است که از یک شبستان و بخش کوار تشکیل میشود. برج ناقوس تا سال ۱۸۱۴ در محل برپا بود، اما در همان سال فرو ریخت. صحن سرپوشیده و ساختمانهای داخلی در شمال بقایای کلیسا قرار داشتند؛ الگویی که در صومعههای فرانسیسکن ایرلند رایج بود. با این حال، امروز تقریباً چیزی از آن بخشها باقی نمانده است.
همچنین ببینید
- فهرست دیرها و صومعههای ایرلند در شهرستان کورک
منابع و یادداشتها
اطلاعات این مقاله بر پایه گزارشهای تاریخی، نسخههای خطی بروکسل و رم، گزارشهای اسقفی سده هجدهم، و فرهنگ جغرافیایی ایرلند ساموئل لوئیس تنظیم شده است.