عصمت بیگم کیست؟
عصمت بیگم (درگذشته ۱۶۲۱ میلادی)، همسر میرزا غیاث بیگ (صدراعظم امپراتور جهانگیر) و مادر نورجهان، ملکه قدرتمند گورکانی بود که قدرت واقعی پشت تاج و تخت را در دست داشت. او همچنین مادربزرگِ پدری ملکه ممتازمحل بود؛ همان ملکهای که تاجمحل به یاد او ساخته شد.
خانواده و تبار
عصمت بیگم دختر میرزا علاءالدوله آقا ملا و از خاندان نامآور آقا ملا بود. او زنی خردمند، فرهیخته، هنرمند و بسیار فرهنگی به شمار میرفت. برادرش، ابراهیمخان، در دوران سلطنت جهانگیر به مقام فرمانداری بنگال رسید.
ازدواج و مهاجرت به هند
عصمت بیگم با میرزا غیاث بیگ، اشرافزاده ایرانی و کوچکترین پسر خواجه محمدشریف (از اشرافزادگان تهران و وزیر فرماندار خراسان) ازدواج کرد. حاصل این ازدواج هفت فرزند بود: محمد شریف، ابراهیمخان، اعتیقادخان، مانیجا بیگم، آصفخان، صهلیا و مهرالنسا (که بعدها ملکه نورجهان لقب گرفت).
به دلایل نامعلومی، غیاث بیگ و خانوادهاش در سال ۱۵۷۶ میلادی دچار شکست مالی شدند و شرایط در سرزمین مادریشان، ایران، برایشان غیرقابلتحمل گشت. با شنیدن فضای مساعد دربار اکبرشاه در آگره، خانواده تصمیم به مهاجرت به هند گرفتند. غیاث بیگ به وزیر مورد اعتماد اکبرشاه و پسرش جهانگیر تبدیل شد و به پاس خدماتش لقب «اعتمادالدوله» (ستون دولت) را دریافت کرد.
با این حال، در سال ۱۶۰۷ هنگامی که غیاث بیگ به عنوان دیوان در خدمت امیرالامرا بود، به اختلاس ۵۰ هزار روپیه متهم شد؛ این امر باعث تنزل مقام و جایگاه او در دربار گردید. اما در سال ۱۶۱۱، مهرالنسا (دومین دختر عصمت بیگم) در بازار مینای کاخ توجه جهانگیر را جلب کرد. امپراتور بلافاصله با او ازدواج پیشنهاد داد و در همان سال ازدواج کردند. این ازدواج مجدداً باعث اوجگیری بخت و اقبال خانواده عصمت بیگم و غیاث بیگ شد. غیاث بیگ منصب و درآمد چشمگیری یافت و در سال ۱۶۱۱ به مقام وزیر کل امپراتوری رسید. پسرانش، آصفخان و اعتیقادخان نیز مناصب و جایگاههای عالی در امپراتوری را کسب کردند.
نقش سیاسی در دربار گورکانی
مهرالنسا (که پس از ازدواج لقب «نورجهان» را گرفت) محبوبترین و تأثیرگذارترین همسر جهانگیر شد و خیلی زود پس از ازدواج، قدرت واقعی پشت تخت سلطنت را به دست گرفت. نورجهان گروهی موسوم به «خونتا» (جریان قدرت) شامل اعضای خانواده و شاهزاده خرم (امپراتور آینده، شاهجهان) را تشکیل داد. با افزایش روزافزون اعتیاد جهانگیر به تریاک و الکل، این جریان به رهبری نورجهان، اداره دولت را در دست گرفت.
عصمت بیگم که خود زنی خردمند و مشاوری صبور بود، بیتردید هسته مرکزی و حامی این جریان در اوج قدرت آن محسوب میشد. او نقش سیاسی فعالی در امور دربار داشت، برای جهانگیر چون مادر بود و به نورجهان مشاوره میداد. با این حال، شاید بتوان عصمت بیگم را بیشتر به خاطر اختراع عطر معروف گل سرخ به نام «جهانگیری-عطر» شناخت؛ عطری که جهانگیر کشف آن را افتخار دوران سلطنتش دانست.
درگذشت
عصمت بیگم در اکتبر ۱۶۲۱ در آگره درگذشت. پس از مرگ او، جهانگیر که بینهایت به او علاقه داشت نوشت: «بدون اغراق، در پاکی خویشتن، خرد و فضیلتهایی که زینت زنان است، هیچ مادری در این عصر همتراز او متولد نشد، و من او را کمتر از مادر خودم نمیدانستم.»
مرگ عصمت بیگم ضربهای سهمگین به خانوادهاش بود. غیاث بیگ که از مرگ همسرش دلتنگ شده بود، چند ماه بعد در ژانویه ۱۶۲۲ درگذشت. عصمت بیگم در آرامگاه همسرش، مقبره اعتمادالدوله در آگره به خاک سپرده شد؛ مقبرهای که نورجهان، دخترش که به پدر و مادرش ارادت فراوانی داشت، با هزینهای سنگین برای هر دو والدینش بنا نهاد.
در فرهنگ عامه
- عصمت بیگم شخصیتی در رمان «عاشق ناشناخته و داستانهای کوتاه دیگر» اثر اوشا جان (۱۹۶۱) است.
- او یکی از شخصیتهای اصلی رمان تاریخی برنده جایزه «همسر بیستم» اثر ایندو سوندارسان (۲۰۰۲) و دنباله آن «ضیافت گلها» (۲۰۰۳) است.
- عصمت بیگم شخصیتی محوری در رمان تاریخی «دختر نورجهان» نوشته تانوشری پودر (۲۰۰۵) به شمار میرود.
- سوپارنا ماروا در درام تاریخی «سیاست» شبکه EPIC، نقش عصمت بیگم را ایفا کرد.