Xanthostemon verdugonianus که با نامهای مانکونو و آهنچوب فیلیپینی هم شناخته میشود، گونهای از خانواده موردیان است. این درخت بهطور طبیعی فقط در جزایر ویسایا، پالاوان و شمالشرقی میندانائو در فیلیپین میروید و به خاطر چوب بسیار سنگین و بادوامش ارزشمند است.
نامها
مانکونو در نوشتار لاتین گاهی به شکلهای mangkuno و mancono نیز دیده میشود. نامهای دیگر این گونه در زبانها و منابع مختلف عبارتاند از:
- پالو دِه یرو در اسپانیایی، به معنای چوب آهن
- ماگکونو و ماکانو در سوریگائونون
- ماگکونو و تامائولائوان در زبانهای ویسایایی
ویژگیهای ظاهری
قطر و ارتفاع ثبتشده این درخت میتواند چشمگیر باشد، اما بیشتر درختان مانکونو از اندازههای بسیار بزرگ فراتر نمیروند. تنه معمولاً شکلی نامنظم دارد و شاخههای زیادی از آن جدا میشوند. پوست تنه سفید مایل به خاکستری است و ظاهری پوستهپوسته نشان میدهد. چوب برون معمولاً سرخرنگ کمرنگ است، در حالی که چوب درون از سرخ تیره تا قهوهای دیده میشود.
برگهای مانکونو سادهاند و بهصورت یکیدرمیان روی شاخهها قرار میگیرند. سطح رویی برگها سبز تیره و سطح زیرین آنها سبز سفیدگون است. بافت برگها صاف و چرمی است.
گلآذینها در انتهای شاخهها پدید میآیند و رنگی سرخ روشن دارند. هر گلآذین از چند ساقه گلدهنده تشکیل میشود؛ روی هرکدام ۳ تا ۶ گل قرار دارد و در مجموع هر گلآذین حدود ۱۳ تا ۲۰ گل تولید میکند. از گلها معمولاً حدود ۱۲ میوه به وجود میآید. میوهها شکافتنی و دیوارشکافاند و دو یا سه بخش دارند؛ هنگام رسیدن باز میشوند و دانههای کوچک و نیمدایرهای را پراکنده میکنند.
چوب و کاربردها
مانکونو یکی از سختترین گونههای چوب سخت فیلیپین به شمار میرود. بریدن تنهای با قطر حدود ۷۰ سانتیمتر با تبر، در بسیاری از درختان ممکن است در چند ساعت انجام شود؛ اما برای مانکونو همین کار معمولاً دو تا چهار روز طول میکشد.
برای برش این چوب معمولاً از ارههای دارای نوک الماس استفاده میشده است، زیرا اصطکاک زیاد باعث داغ شدن ابزار میشود و برای جلوگیری از آن، جریان زیاد آب لازم است.
به دلیل سختی ذاتی و چگالی بالا، مانکونو از دیرباز جایگزینی برای چوب حیاتی، یعنی Guaiacum officinale، به شمار میرفته است. از این چوب در ساخت یاتاقانها، بوشهای انتهای شفت پروانه کشتیهای بخار، غلتکها، قطعات قیچیهای صنعتی، بلوکهای راهنمای اره، دسته ابزار، اشیای تزئینی، تیرکها، شمعهای اسکلهها و پلها، و ستونهای خانه استفاده میشده است.
وضعیت حفاظت
مانکونو درختی کمیاب است و اتحادیه بینالمللی حفاظت از طبیعت آن را در رده آسیبپذیر قرار داده است. کاهش جنگلهای طبیعی، تخریب زیستگاه و برداشت بیرویه برای بهرهبرداری از چوب، مهمترین تهدیدهای پیش روی این گونهاند.
حفاظت از مانکونو تنها به معنای حفظ یک درخت ارزشمند نیست؛ بلکه حفاظت از بخشی از تنوع زیستی بومی فیلیپین است.
منابع و ردهبندی
این گونه در منابع گیاهشناسی مربوط به فلور فیلیپین و فهرستهای گیاهان آسیبپذیر ثبت شده است. نام علمی آن، Xanthostemon verdugonianus، در ردهبندی گیاهی به خانواده موردیان تعلق دارد.