نگاهی به تابلو «از کجا آمدهایم؟ کیستیم؟ به کجا میرویم؟»
«از کجا آمدهایم؟ کیستیم؟ به کجا میرویم؟» تابلویی است که پل گوگن، هنرمند فرانسوی، در سالهای ۱۸۹۷ تا ۱۸۹۸ در تاهیتی خلق کرد. این اثر امروز در موزه هنرهای زیبای بوستون در ایالت ماساچوست نگهداری میشود.
گوگن این تابلو را شاهکار خود میدانست و بسیاری آن را «اثری فلسفی، همسنگ با درونمایههای انجیلها» دانستهاند. موضوع و فضای رازآلود اثر از ویژگیهای شاخص آن است؛ برخی پژوهشگران این رازآلودگی را بازتاب کشمکشهای شخصی گوگن در دوران خلق اثر میدانند.
این تابلو یکی از برجستهترین نمونههای سبک پیشگامانه پستامپرسیونیستی گوگن است.
زمینه تاریخی و انگیزه خلق اثر
گوگن از یازده تا شانزده سالگی در مدرسه دینی پتی سیمینر دو لا شاپل-سن-مسمَن، نزدیک اورلئان، درس خواند. در برنامه آموزشی او، درس آیین کاتولیک نیز جای داشت و فلیکس آنتوان فیلیبر دوپانلو، اسقف اورلئان، آن را تدریس میکرد. دوپانلو برای دانشآموزان پرسشهایی طراحی کرده بود تا آنها را به تأمل درباره ماهیت زندگی وادارد. سه پرسش بنیادین این آموزش چنین بود: «انسان از کجا آمده است؟»، «به کجا میرود؟» و «انسان چگونه پیش میرود؟»
هرچند گوگن در بزرگسالی بهشدت ضد نهاد روحانیت شد، این پرسشها در ذهن او باقی ماندند و پرسش از مبدأ و مقصد انسان به یکی از محورهای اصلی هنر او تبدیل شد.
گوگن که در پی جامعهای سادهتر و بنیادیتر از فرانسه زادگاهش بود، در سال ۱۸۹۱ راهی تاهیتی شد. او در آنجا چندین تابلو با اسطورهشناسی بسیار شخصی خود خلق کرد و این اثر را در سال ۱۸۹۷ به پایان رساند.
دوران خلق این تابلو برای گوگن همراه با دشواریهای فراوان بود. او از بیماریهایی مانند اگزما، سیفلیس و التهاب ملتحمه رنج میبرد، با مشکلات مالی و بدهی روبهرو بود و خبر مرگ دخترش را از کپنهاگ شنید. گوگن در یکی از نامههایش به دوستش دانیل دو مونفرید نوشت که قصد دارد در دسامبر ۱۸۹۷ به زندگی خود پایان دهد؛ اما پیش از آن میخواست بوم بزرگی خلق کند که عصاره افکارش باشد.
پس از تکمیل «از کجا آمدهایم؟ کیستیم؟ به کجا میرویم؟»، گوگن با آرسنیک اقدام به خودکشی کرد.
جزئیات و تحلیل نمادها
سه گروه اصلی در تابلو با سه پرسش عنوان اثر هماهنگاند و چرخه زندگی انسان را روایت میکنند.
- سه زن چمباتمهزده در کنار کودکی خوابیده در سمت راست، آغاز زندگی را نشان میدهند.
- گروه میانی، زیستن روزمره در جوانی را نمادپردازی میکند.
- در گروه پایانی، زنی سالخورده دیده میشود که به گفته گوگن، با اندیشههای خود آشتی کرده و تسلیم سرنوشت به نظر میرسد.
در پای این زن سالخورده، پرندهای سفید و غریب قرار دارد که به گفته هنرمند، بیحاصلی واژهها یا بیهودگی حرفهای پوچ را نشان میدهد. در مجموع، تابلو از راست به چپ چرخه «تولد، گناه، مرگ» را پیشنهاد میکند. بیرون از این چرخه، پیکرهای آبی دیده میشود و بت آبیِ پسزمینه، چیزی را نمایندگی میکند که گوگن آن را «فراسو» مینامید.
گوگن چرخه زندگی را از دریچه تجربه زنان روایت میکند. دختر بچهای که در میان گربهها قرار گرفته، پاکی دوران دختری را نشان میدهد. پیکره مرکزی در فضایی با مایه «باغ عدن» قرار دارد و از درختی میوه میچیند. گوگن میخواست این زن را نماد گناه، شبیه به حوا، به تصویر بکشد.
مادری نیز در کنار پیکرههایی که کودک را احاطه کردهاند دیده میشود. گوگن در کنار مفهوم مادری، با دستبند زن بالغ سمت چپ و طوق بز سفید، به ایده سپردگی به نقشهای خانگی اشاره میکند. در نهایت، کهنسالی در چهره زن سالخورده سمت چپ نمایان میشود.
در نزدیکی آدمهایی که آرام و خوشحال به نظر میرسند، دو زن اندوهگین کنار درخت ایستادهاند و با فضای اطراف خود تضاد دارند. در برابر آنها، پیکرهای چمباتمهزده دستش را بالا برده است. یکی از پژوهشگران این سه زن را نشانه تقابل روشنگری با سنتهایی خرافی، غیرعقلانی و حتی خشونتبار دانسته است.
تابلو همچنین چند نوشته روی بوم دارد. گوگن عنوان اصلی فرانسوی اثر را در گوشه بالا سمت چپ نوشته است: D'où Venons Nous / Que Sommes Nous / Où Allons Nous. در نوشته روی بوم، نه علامت پرسش هست، نه خط تیره، و همه واژهها با حروف بزرگ آمدهاند. در گوشه بالا سمت راست نیز نام و سال اثر با این شکل آمده است: P. Gauguin / 1897.
سبک
این تابلو جلوهای برجسته از سبک پیشگامانه پستامپرسیونیستی گوگن است. او از رنگهای زنده و قلمموهای پررنگ استفاده میکند تا نیرویی احساسی و بیانی خلق کند. این رویکرد همزمان با جنبشهای آوانگارد سده بیستم، از جمله کوبیسم و فوویسم، اهمیت بیشتری یافت.
دریافت منتقدان و مسیر مالکیت اثر
در سال ۱۸۹۸، گوگن تابلو را برای ژرژ-دانیل دو مونفرید در پاریس فرستاد. مونفرید آن را همراه با هشت تابلوی دیگر با درونمایههای نزدیک، به آمبرواز ولار سپرد. این آثار از ۱۷ نوامبر تا ۱۰ دسامبر ۱۸۹۸ در گالری ولار نمایش داده شدند. نمایشگاه موفق بود، اما «D'où Venons Nous?» نقدهای متفاوتی دریافت کرد.
دولت فرانسه تلاش کرد برای خرید اثر به نمایندگی از کشور بودجه جمع کند، اما ناکام ماند. در سال ۱۹۰۱، فریزو تابلو را به قیمت ۲۵۰۰ فرانک از ولار خرید. سپس فریزو حدود سال ۱۹۱۳ آن را به گالری باربازانژ فروخت و این گالری پیش از ۱۹۲۰ اثر را به یوهانس رومپ، مالک کشتی و مجموعهدار نروژی، واگذار کرد. رومپ در سال ۱۹۳۵ اثر را از طریق آلفرد گلد فروخت؛ در سال ۱۹۳۶ گالری ماری هریمن در نیویورک آن را خرید و موزه هنرهای زیبای بوستون در ۱۶ آوریل همان سال آن را از این گالری به مجموعه خود افزود.
منتقدان و گوگن
منتقدان گوگن را یکی از هنرمندان مهم زمان خود میدانستند، اما درباره مقصود او در این اثر مطمئن نبودند. تادی ناتانسون در «لا روو بلانش» از معنای تابلو اظهار سردرگمی کرد و آن را «مبهم» توصیف کرد.
آندره فونتناس در «مرکور دو فرانس» با وجود احترامی محتاطانه، معتقد بود بدون نوشته روی تابلو، تمثیل اثر دشوارفهم میماند. او این نقاشی را با «میان هنر و طبیعت» اثر پییر پیوی دو شاوان مقایسه کرد.
گوگن اگرچه آثار پیوی را میستود، میخواست کار خود را از «استاد بزرگ نقاشی تزئینی» جدا کند. او به فونتناس توضیح داد هدف آثار پیوی از پیش تعیین شده و با واژهها قابل انتقال است؛ در مقابل، آثار خودش از «زبان تصویری احساسات» ساخته شدهاند. گوگن باور داشت نقاشیهایش کیفیتی انتزاعی و ناگفتنی دارند که نمیتوان آن را به زبان ادبی توضیح داد.
منابع و مطالعه بیشتر
برای مطالعه دقیقتر درباره این اثر، منابع زیر راهگشا هستند:
- Wayne V. Andersen, Gauguin and a Peruvian Mummy, Burlington Magazine, 1967.
- Albert Boime, Revelation of Modernism, University of Missouri Press, 2008.
- Caroline Boyle-Turner, Current Issues in 19th-Century Art, Waanders and Van Gogh Museum, 2007.
- Henri Dorra, The Symbolism of Paul Gauguin: Erotica, Exotica, and the Great Dilemmas of Humanity, University of California Press, 2007.
- Martin Gayford, The Yellow House: Van Gogh, Gauguin, and Nine Turbulent Weeks in Arles, Penguin Books, 2006.
- Nancy Mowll Mathews, Paul Gauguin, an Erotic Life, Yale University Press, 2001.
- George T. M. Shackelford and Claire Frèches-Thory, Gauguin Tahiti, MFA Publications, 2004.
- John Rewald, History of Post-Impressionism: From Van Gogh to Gauguin, Secker & Warburg, revised edition 1978.
موضوعات مرتبط
- نقاشیهای پل گوگن
- آثار نگهداریشده در موزه هنرهای زیبای بوستون
- هنر تاهیتی
- نقاشیهای سال ۱۸۹۷
- پرندگان، گربهها، بزها، آب و سگها در هنر