معرفی کمپانگ
کمپانگ یک ساز کوبهای سنتی در موسیقی جاوه و بالی است که در مجموعه گاملان جای دارد. خاستگاه این ساز را منطقه پونوروگو در جاوه شرقی اندونزی میدانند. کمپانگ دستکم از سده هشتم میلادی در اندونزی حضور داشته و سپس به بخشهای گوناگون این کشور و کشورهای جنوب شرق آسیا مانند سنگاپور، مالزی، برونئی و تایلند راه یافته است. در سرزمینهای مالایی، این ساز بیشتر با نام کمپانگ جاوا شناخته میشود.
از سال ۲۰۱۱، چند گونه از کمپانگ در فهرست میراث فرهنگی ناملموس ملی اندونزی ثبت و به رسمیت شناخته شده است. در سال ۲۰۲۱ نیز یونسکو گاملان، مجموعهای از سازهای موسیقی که کمپانگ نیز بخشی از آن است، به عنوان میراث فرهنگی ناملموس بشریت ثبت کرد.
ریشهشناسی واژه کمپانگ
از نظر ریشهشناسی، واژه «کمپانگ» از واژهای بومی گرفته شده که معنای «خالی» یا «توخالی» میدهد. این نام به بدنه ساز اشاره دارد؛ پشت کمپانگ با پوست پوشانده نمیشود و همین فضای خالی باعث میشود ضربهها صدایی رسا و بلند ایجاد کنند.
تاریخچه و خاستگاه
تاریخ کمپانگ از تاریخ گاملان جدا نیست. گاملان مجموعهای یکپارچه از سازهاست که طی قرنها در جزیره جاوه شکل گرفت و تکامل یافت. کمپانگ نخست از سوی مردم پونوروگو ساخته شد؛ مردمی که پیش از ورود آیینهای هندوئیسم و بودیسم، به باورهای جانپندارانه و سنتهای کجاوِن پایبند بودند.
با ورود اسلام به پونوروگو، گاملان از میان نرفت. مردم پونوروگو که به هنر گاملان علاقه داشتند، آن را با آیینهای مذهبی مسلمانان پیوند دادند و از سازهای این مجموعه، از جمله کمپانگ، در مراسم شولاواتخوانی استفاده کردند.
در گذشته، کمپانگ ساز بسیار بزرگی بود. با گذر زمان، شکلهای گوناگونی از آن پدید آمد؛ از نمونههای کوچک گرفته تا سازهای بزرگ. امروز اندازههای متوسط رایجتر است، اما در پونوروگو هنوز نمونههای بسیار بزرگ نیز ساخته و نواخته میشود.
سازهای گاملان در دوره امپراتوری ماجاپاهیت به شکل مجموعهای منسجم درآمدند و سپس به مناطقی مانند بالی، سرزمین سوندایی و لومبوک گسترش یافتند. سنگنوشتهها و نسخههای خطی برجایمانده از آن دوره نشان میدهد ماجاپاهیت نهاد هنریای داشت که بر اجراها نظارت میکرد. این نهاد ساخت سازها را مدیریت میکرد و برنامه اجراهای موسیقی را تعیین میکرد.
گسترش و کاربرد
پونوروگو به مدرسههای دینی سنتی، یا همان پسانترنها، شهرت دارد. شاگردان و فارغالتحصیلان این مدرسهها، کمپانگ را با خود به مناطق مختلف جاوه بردند و در هر منطقه، آن را با سلیقه و نیاز همان جامعه محلی سازگار کردند.
ورود کمپانگ پونوروگو به سرزمینهای مالایی نیز با پیوند خانوادگی میان پونوروگو و سلانگور همراه بود. بر اساس روایتهای تاریخی، پسر یکی از کیاییهای پسانترن تگالساری با شاهزادهخانمی از خاندان سلطان سلانگور ازدواج کرد. هیئت اعزامی پسانترن تگالساری در مراسم عروسی، همراه با هدایا، اجرای کمپانگ را نیز ارائه کرد. از آن زمان، کمپانگ پونوروگو در جامعه مالایی سلانگور محبوب شد.
از سلانگور، این ساز به سلطاننشینها و مناطق همسایه مانند جوهور، ریائو، پاتانی، برونئی و صباح راه یافت. در جهان مالایی، کمپانگ پونوروگو با نام «کمپانگ جاوا» شناخته میشود.
جایگاه فرهنگی
کمپانگ در گذر زمان از یک ساز محلی به نمادی از پیوند موسیقی، مذهب و هویت فرهنگی تبدیل شده است. صدای رسای آن در مراسم دینی، جشنها و اجراهای سنتی، این ساز را به بخشی زنده از حافظه جمعی مردم اندونزی و مالزی بدل کرده است.
گاملان فقط یک گروه موسیقی نیست؛ شبکهای فرهنگی است که سازها، آیینها و روایتهای تاریخی را کنار هم نگه میدارد.
سازهای مرتبط
- ربانا
- کندنگ
- موسیقی اندونزی