تانمونو چیست؟
تانمونو (Tanmono) به رول پارچههای سنتی ژاپنی گفته میشود که با دستگاههای بافندگی باریک تولید میشوند. از این پارچهها برای دوام لباسهای سنتی، پردههای پارچهای، بادبان و سایر اقلام پارچهای استفاده میشود. این پارچهها بر اساس «تان»، واحد سنتی اندازهگیری پارچه در ژاپن، بافته میشوند که تقریباً معادل رولهای پارچه است. برای دوختن یک کیمونو، به یک تان (یک رول کامل) پارچه نیاز است. عرض این پارچهها به گونهای طراحی شده که ارگونومیکترین حالت را برای یک بافنده در دستگاههای بافندگی دستی داشته باشد.
الیاف مورد استفاده در تانمونو
تانمونو از الیاف متنوعی مانند ابریشم، پشم، کنف، کتان و پنبه بافته میشود. پلیاستر نیز به دلیل شستشوی آسان در خانه، محبوبیت زیادی دارد.
تاریخچه الیاف در ژاپن
در دوره جومون (۳۰۰۰ تا ۸۰۰۰ سال پیش)، مردم از الیاف پوست درختان و گیاهان وحشی برای بافت پارچه استفاده میکردند. در قرنهای دوم و سوم پیش از میلاد، مهاجران از سرزمین اصلی، گیاه رامی اهلی را وارد ژاپن کردند. ابریشم نیز در آن زمان شناخته شده بود، اما تنها در اختیار طبقات بالای جامعه بود. در قرون هفتم و هشتم میلادی، مهاجران سلسله تانگ تکنیکهای جدید را به ژاپن آوردند و بافت ابریشم بهبود یافت. از ابریشمهای ضایعاتی برای دوخت پارچههای طبقات پایینتر استفاده میشد.
پنبه در دهه ۱۴۰۰ از کره وارد ژاپن شد، اما تا اواسط دهه ۱۷۰۰ به طور گسترده در دسترس قرار نگرفت. مردم عادی همچنان به الیاف کنف و رامی وابسته بودند. پنبه به دلیل نرمی و گرمای بیشتر، حتی به صورت دستدوم نیز در میان روستاییان ترجیح داده میشد. با ورود دستگاههای بافندگی ماشینی در دهه ۱۸۷۰، تولید پارچه صنعتی شد، اما نمونههای دستباف همچنان ارزشمند هستند.
الیاف خاص
- کامیکو: پارچهای نرم و انعطافپذیر از کاغذ که پشت آن با پنبه یا ابریشم پوشیده شده و عایق حرارتی بالایی دارد.
- میشیمای ابریشمی: پارچهای براق و بادوام که در اواخر قرن نوزدهم تولید شد و در دهههای ۱۹۲۰ و ۱۹۳۰ بسیار محبوب شد.
- ریون (ابریشم مصنوعی): از دهه ۱۹۲۰ رایج شد، اما نمونههای اولیه آن در برابر آب ضعیف بودند. امروزه ریون با فرآیند ویسکوز تولید میشود که متأسفانه گازهای سمی آن در بسیاری از کشورها کنترل نمیشود.
بافتهای رایج در تانمونو
چهار بافت پایه در این پارچهها رایج است:
- هیرا (بافت ساده): ساده، بادوام و پرکاربرد.
- شاموس یا آیاشی (بافت توییل): نرم و آویزان.
- شو (بافت ساتن): ضخیم، براق و سنگین، اما مستعد کشیده شدن است.
- بافتهای گاز: که با تارهای پیچخورده تولید میشوند.
ابعاد، بافت و کاربرد
تانمونوها به صورت باریک بافته میشوند و لبههای آنها پاخور (Selvage) است تا نیازی به برش عرضی نداشته باشند. عرض استاندارد حدود ۳۶ سانتیمتر است که برای بافندگی دستی ایدهآل است. با وجود ماشینی شدن بافت، این عرض استاندارد همچنان حفظ شده است.
در دوره میجی، طول رول برای کیمونو استاندارد شد. اضافات پارچه با چیندوزی در پشت یا تنظیم چین کمر اصلاح میشد. اگر پارچه تکرنگ نباشد، طرحها به گونهای فاصلهگذاری میشوند که در جای درست (مانند دامن کیمونو) قرار گیرند. در دوخت این لباسها، به جای برش و کوچک کردن پارچه، اضافات به داخل چیندوزی میشود تا در آینده قابل آزادسازی باشد.
تزئینات و رنگرزی
تزئینات تانمونو شامل بافت طرحدار، گلدوزی، رنگرزی و اپلیک است. در کیمونو، طرحهای رنگشده قبل از بافت (مانند ایکات) غیررسمی، و طرحهای رنگشده بعد از بافت یا گلدوزیشده رسمیتر هستند. برای کیمونوهای رسمی، پارچه ابتدا موقتاً دوخته میشود تا طرح به صورت پیوسته روی درزها رسم شود.
رنگرزی مقاوم (Resist Dyeing)
تکنیک رنگرزی مقاوم بسیار رایج است. برای طرحهای تکراری از شابلون استفاده میشود. رنگرزی با خمیر برنج نیز که به صورت دستی اعمال میشود، در لباسهای گرانقیمت و روستایی دیده میشود. این روش در کنار رنگ نیل، ظاهر نمادین لباسهای روستایی با طرح سفید و آبی را خلق کرده است.
تکنیکهای گرهزنی و شیهومه
شیبوری (Shibori) هنر رنگرزی مقاوم ژاپنی است که از تکنیکهای ساده تا نقشهای پیچیده متغیر است. پارچه با بستن، گیر انداختن بین چوبها یا پیچیدن با نخ آماده رنگرزی میشود. شیهومه (Shishime) که شامل نقاشی دستی روی پارچههای گرهزنی شده است، تکنیکی زمانبر است و کیمونوهای ساخته شده با این روش بسیار گرانقیمت هستند.
استفاده مجدد و پچورک
لباسهای ساخته شده از تانمونو را میتوان برای شستشو، رنگمجدد یا تعمیر باز کرد. وقتی پارچه کهنه میشود، از آن برای ساخت اقلام کوچکتر یا فوتونهای پچورک استفاده میکنند. شکل مستطیلی برشهای کیمونو، این استفاده مجدد را آسان میکند. پچورک در قرن شانزدهم بسیار محبوب بود و لباسهای راهبان بودایی نیز به این روش دوخته میشود.