الهیات سیاسی در خاورمیانه
الهیات سیاسی در خاورمیانه بازتابی از پاسخ مذهبی رهبران و علمای مسیحی به مسائل سیاسی این منطقه است. الهیاتدانان سیاسی سعی میکنند با در نظر گرفتن تاریخ طولانی و میراث مسیحیت در خاورمیانه، تقاضاها و مناقشات پُرتنش را مصالحه کنند. این رویکرد منجر به تنوعی در الهیات سیاسی شده است که با اندازه کوچک اقلیتهای مسیحی منطقه همسو نیست.
اهمیت منطقه برای مسیحیان جهان — هم از منظر تاریخ و هم از منظر اعتبارِ دینی برای بسیاری از فرقهها — به شکلگیری گفتمانهای سیاسی مسیحی در خاورمیانه میانجامد.
پسزمینه
برای بسیاری از رهبران مسیحی، رویکرد غالب به الهیات سیاسی رویکردی برای بقاست. بسیاری از مسیحیان عرب خود را وارث میراث مسیحی غنی میبینند که وجودشان با بیثباتی منطقهای و آزار دینی تهدید میشود. هدف سیاسی اصلی آنان بقاست که الهیات سیاسیشان را از سایر رویکردها متمایز میکند.
گاهگاهی رهبران مسیحی عرب از طریق چالشهای کلیسایی و فراخوانهای وحدت مسیحی برای کمک انسانی یا سیاسی با جامعه جهانی ارتباط برقرار میکنند و گاه سیاستمداران مسیحی در عرصه عمومی ایمان خود را کمرنگ میکنند تا با همسایگان مسلمان خود در صلح بمانند.
در اواسط قرن بیستم، بسیاری از مسیحیان خاورمیانه سیاست سکولار را راهی برای خروج از موقعیت اقلیت میدانستند. مسیحیان در جنبشهای پانعربی ملیگرا نقشهای برجستهای داشتند و تجربهشان از سیاستهای غربی و سطح بالای تحصیل، به دولتمردان ملیگرا منطقه ارزش افزوده میداد. نمونهای شاخص، میشل آفلاک، مسیحی ارتودوکس شرقی، بود که نخستین گروه بعث را از دانشآموزان دمشق در دهه 1940 تشکیل داد و باور داشت مسیحیان باید اسلام را بخشی از هویت فرهنگی خود بپذیرند تا ملیگرایی بهترین راه برای موفقیت در خاورمیانه باشد.
رویکردها به الهیات سیاسی
با فرایند تغییر از جنبشهای پانعربی ملیگرا به سیاستهای مبتنی بر اسلام، مسیحیان رویکرد خود را تغییر دادهاند. شمارشان به دلیل نرخ تولد بالا، مهاجرت و گاه فشارهای آشکار مذهبی کاهش یافته است و این کاهش، نفوذ آنها را نیز کاهش داده است. برخی مسیحیان تلاش میکنند با تأکید بر حضور تاریخیشان به وطندوستی نزد مردم اشاره کنند و حضور در خاورمیانه را به عنوان وظیفه ملی توجیه میکنند. آنان به وجود اماکن مقدس در جای نزدیک اشاره میکنند تا اهمیت ماندن در منطقه را توجیه نمایند. از منظر آنان وطن زادگاه مسیحیت است و گاهی حفظ اجرای برخی وظایف مذهبی مانند کارهای بشارتی را به خاطر حفظ ثبات منطقه کنار میگذارند، زیرا در اکثر کشورهای خاورمیانه تبدیل از اسلام غیرقانونی است.
دیگران که در کشورهایی با دولتهای نسبتاً بیتفاوت یا دشمنانهتر به مسیحیان زندگی میکنند، به رابطههای خود با قدرتهای سیاسی در اروپا و ایالات متحده تکیه میکنند. آنها به امید حمایتهای خارجی از طریق رهبران دینی غربی به دنبال آن ارتباطات هستند تا از بیرون به درخواستهایشان پاسخ داده شود.
اسرائیل/فلسطین
مسیحیان فلسطینی دو درصد جمعیت اسرائیل و نوار غزه و کرانه باختری را تشکیل میدهند و به طور کلی هویت فلسطینی را در کنار هویت دینیشان در صحنه سیاسی برتر میدانند. سطوح بالای تحصیل آنان را به رهبران اصلی برای ملیگرایی فلسطینی تبدیل کرده است، جایی که به پیوندهای تاریخی با مقدسترین سرزمین و روابط دینی با مسلمانان و یهودیان تأکید میکنند. با این حال با ظهور گروههای اسلامگرا و کاهش شمار مسیحیان، رویکرد مسیحیان به حوزهای از نفوذ به جای اعمال قدرت مستقیم تغییر یافته است.
الهیات آزادی فلسطینی
الهیات آزادی فلسطینی در طول انتفاضه اول فلسطینی در دهه 1980 شکل گرفت و تلاش داشت وظایف مسیحی محبت و بخشش را با نقش کتاب مقدس در صهیونیسم مسیحی-یهودی همسو کند تا با درگیری اسرائیل-فلسطین سازگار شود. مانند الهیات آزادی در آمریکای لاتین، درباره عدالت برای فلسطینیان تأکید دارد و عشق مسیحی را لازم میداند.
شخصیتهای کلیدی
ناعم عاتف، کشیش انگلیکانِی که پس از آوارگی از جلیل ساکن القدس شد، بنیانگذار الهیات آزادی فلسطینی بود و کتابی در سال 1989 با عنوان عدالت و تنها عدالت: الهیاتی فلسطینی برای آزادی منتشر کرد.
ایلیا چاکور، اسقف پیشین در کلیسای ملکیته کاتولیک، به ایجاد الهیات آزادی دعوت کرده است که عشق و همبستگی میان یهودیان و فلسطینیان را ترویج میکند. او از فعالسازی آموزشی و اعتراضهای غیرخشونتآمیز برای برابری فلسطینیان در اسرائیل استفاده کرده است.
میتری رهِب، کشیش لوترانِ انجمن انجیلی در بیت لحم، میگوید مردم اراضی مقدس از زمان عیسی در زیر قدرت اشغالگر زندگی میکنند. نوشتههای او از کتاب مقدس برای تثبیت جایگاه فلسطینیان در روایت مسیحی استفاده میکند.
اردن
مسیحیان در اردن یا از نسل قبایل بَدوی بومیاند یا از پناهندگان فلسطینی و حضور تاریخی خود را پیش از اسلام برای اثبات وفاداری به خانواده و پادشاهی اردن معرفی میکنند. سیاستمداران مسیحی در کارزار سال 2016 با اخوان المسلمین ائتلافی سیاسی قابل توجه شکل دادند و این همکاری را به دلیل حفظ حضور تاریخی برای دلایل خانوادگی و مذهبی توجیه میکنند، با توجه به نزدیکی آنها به اماکن مقدس.
سندهای کلیدی
رهبران مسیحی در خاورمیانه از حمایت همکیشان در کشورهای دیگر بهره میبرند، گاهی با صدور دعوتنامههایی برای عمل بر اساس الهیات سیاسیشان.
سند کیروس فلسطین
سند کیروس فلسطین دعوت رهبران مسیحی فلسطینی برای صلح و همزیستی در سرزمین مقدس است که با بازنویسی حقوق در اورشلیم برای «دو ملت» و «سه دین» آغاز میشود. الهیّات این سند با تأکید بر محبت خدا برای همه مردم و محبت مسیحی به دیگران آغاز میشود و گاه نیازمند اقدام قوی است. این سند مخالفان الهیات را که کتاب مقدس را برای توجیه دولت دینی به کار میبرند نقد میکند و از حق طبیعی فلسطینیان برای زندگی در سرزمین خود میگوید. نویسندگان برای صلح به خدا امید دارند نه به اقدام سیاسی و میگویند مقاومت با محبت حق و وظیفه مسیحی است. سند به سخن رسول پولس استناد میکند که از مقاومت با شرور با شرور پرهیز کن، اما تروریسم را با صراحت محکوم نمیکند و به جای آن خواستار ریشهکَنی تروریسم است.
از نیل تا فرات
مجمع علمی شهروندی مسیحی برای جهان عرب در سال 2014 نخستین «الهیات عمومی» منطقه را با عنوان From the Nile to the Euphrates: The Call of Faith and Citizenship منتشر کرد. نویسندگان این سند از مصر، سوریه، لبنان، اردن، فلسطین و عراق هستند و به دقت نقش دین را در کمک به حل مشکلات آموزشی، اجتماعی و ساختاری-سیاسی منطقه بررسی میکنند. این سند بر پتانسیل آسیبرسان بودن دین در زندگی سیاسی تأکید دارد و تأکید میکند که مسیحیان و مسلمانان باید با هم بر پایه برابری و آزادی همکاری کنند.
منابع
رهبران مسیحی در خاورمیانه از حمایت همکیشان در کشورهای دیگر بهره میبرند، گاهی با صدور دعوتنامههایی برای عمل بر اساس الهیات سیاسیشان.
کتابشناسی
کتابها و مقالاتی که به این موضوع میپردازند در ادامه فهرست میشوند.
موضوعات مرتبط
- الهیات سیاسی
- مسیحیت در خاورمیانه
- جهانشناسی مسیحیت
- خاورمیانه
- سیاست و دین