زیرسرده زنبق چیست؟
زیرسرده زنبق (Subgenus Iris) یکی از زیرسردههای سرده زنبق است. کارل لینه برای نخستین بار در کتاب خود با نام Systema Naturae (سال ۱۷۳۵)، نام «زنبق» را بر این گیاه نهاد. پس از آن، گونههای فراوانی به این سرده اضافه شدند؛ گونههایی که حتی پس از چاپ کتاب نیز کشف میشدند.
تاریخچه طبقهبندی
طی سالیان، تقسیمبندی زنبقها به زیرگروههای گوناگون تغییرات زیادی کرده است. در قرن نوزدهم، گیاهشناسان سردههای تازهای مانند Evansia، Hermodactylus، Moraea، Oncocyclus و Xiphion را پدید آوردند. اما همیشه اختلاف نظر وجود داشت؛ آیا باید این سرده را به چند بخش تقسیم کرد یا همه را دوباره در گروه زنبق ادغام نمود؟
در سال ۱۸۹۲، جی. جی. بیکر در کتاب Handbook of the Irideae برخی مانند Moraea و Xiphion را از زنبق جدا کرد. سپس ویلیام آر. دایکس در تکنگاری خود با نام The Genus Iris (انتشارات دانشگاه کمبریج، ۱۹۱۳) با یک مصالحه، وضعیت را روشن ساخت. او نخستین کسی بود که این زیرگروه را Iris sect. Iris نامید.
در سال ۱۹۶۱، بازطبقهبندی دیگری در کتاب The Genus Iris (به زبان روسی، مسکو) ارائه شد که جامعتر بود و سرده زنبق را به پنج سرده مجزا تقسیم کرد (زنبق شامل تمام گونههای ریشهدار میشد).سپس در سال ۱۹۸۱، بازبینی تاکسونومیکی برایان متیو شش زیرسرده را به رسمیت شناخت: Nepalensis، Xiphium، Scorpiris، Hermodactyloides، Iris L. و Limniris. اخیراً نیز از تحلیل DNA برای تعیین دقیق گروهبندیها استفاده شده است.
بخشهای ششگانه زیرسرده زنبق
زیرسرده زنبق به شش بخش تقسیم میشود: زنبقهای ریشدار (Pogon)، Psammiris، Oncocyclus، Regelia، Hexapogon و Pseudoregelia. بخشهای Oncocyclus و Regelia به عنوان زنبقهای دانهدار (Aril) نیز شناخته میشوند.
بخش زنبقهای ریشدار (Pogon)
این بزرگترین بخش از زیرسرده است و زنبقهای ریشدار واقعی را در بر میگیرد. واژه Pogon از واژه یونانی برای «ریش» گرفته شده است. بیشتر این زنبقها بومی جنوب و شرق اروپا هستند. گونههای فراوانی در این بخش قرار دارند از جمله:
- Iris adriatica
- Iris albicans (زنبق سفید)
- Iris aphylla (زنبق بیبرگ)
- Iris croatica (بومی کرواسی)
- Iris × germanica (زنبق آلمانی)
- Iris pallida (زنبق شیرین یا دالماسی)
- Iris variegata (زنبق مجارستانی)
این بخش شامل هزاران رقم گیاه زینتی نیز هست که بر اساس ارتفاع به دستههای زیر تقسیم میشوند:
- MDB – ریشدار کوتاه مینیاتوری
- SDB – ریشدار کوتاه استاندارد
- IB – ریشدار متوسط
- BB – ریشدار حاشیهای
- MTB – ریشدار بلند مینیاتوری
- TB – ریشدار بلند
بخش پسامیریس (Psammiris)
این بخش نخستین بار توسط اسپاچ توصیف شد. واژه Psammiris از واژه یونانی به معنای «شن» یا «ماسه» گرفته شده است. بیشتر این زنبقها بومی روسیه و شمالغربی چین هستند. غالباً ریشهدار بوده و در اواخر بهار گل میدهند. گونههایی مانند Iris arenaria و Iris bloudowii در این بخش قرار میگیرند.
بخش انکوسیکلوس (Oncocyclus)
زنبقهای انکوسیکلوس گیاهانی چندساله و ریشهدارند. این گیاهان به خاک غنی با زهکشی خوب و نور کامل خورشید نیاز دارند و دوره خشکی پس از گلدهی را ترجیح میدهند. بیشتر آنها بومی ترکیه، قفقاز و ایران هستند و معمولاً تنها یک گل با رگهها یا لکههای دارند. برخی از این گونهها با زنبقهای ریشدار پیوند داده شدهاند تا رنگها و طرحهای منحصربهفردی خلق شود. واژه Oncocyclus یونانی است؛ Onco به معنای توده و Cyclus به معنای دایره است.
بخش رگلیا (Regelia)
بومی مناطق کوهستانی ایران، افغانستان و کوههای آلتای است. بیشتر این زنبقها ساقهای با دو گل دارند. نام این بخش در سال ۱۹۰۴ توسط رابرت لینچ به افتخار دکتر رگل انتخاب شد. گونههایی چون Iris afghanica و Iris hoogiana در این دسته هستند. همچنین دورگههای حاصل از پیوند رگلیا و انکوسیکلوس، رگلیسیکلوس (Regelicyclous) نامیده میشوند.
بخش هگزاپوگون (Hexapogon)
عمدتاً در مناطق بیابانی آسیای مرکزی، ایران و افغانستان میرویند. بیشتر این زنبقها روی کاسهبرگ و گلبرگهایشان ریش دارند. از نظر ریشهشناسی، Hexa به معنای عدد ۶ و Pogon به معنای ریش است. Iris falcifolia و Iris longiscapa از گونههای این بخشاند.
بخش سودورگلیا (Pseudoregelia)
عمدتاً در مناطق کوهستانی شرق آسیا یافت میشوند. گلهای این بخش معمولاً دارای لکهها یا نقاط رنگی هستند. گونههایی مانند Iris hookeriana و Iris kemaonensis در این بخش قرار دارند.