معرفی انسفالارتوس گلینکی
Encephalartos ghellinckii یا سایکاد دراکنزبرگ، گونهای بومی آفریقای جنوبی است و یکی از حدود ۷۰ گونه شناختهشده از این سرده در آفریقای جنوب صحرایی به شمار میرود. این گیاه همیشهسبز، که ارتباطی نزدیک با رشتهکوه دراکنزبرگ ناتال دارد، تا حدود ۳ متر ارتفاع پیدا میکند و از دامنههای کمارتفاع تا نواحی نسبتاً مرتفع، در کرانههای جویبارها، شیبهای علفی تند و صخرههای بیرونزده ماسهسنگی دیده میشود.
زیستگاه و سازگاری با محیط
از آنجا که زیستگاه مطلوب این گیاه در علفزارهای باز قرار دارد، در طول زمان در برابر آتشسوزیهای علفزار و سرمای شدید ناشی از برف و یخبندان مقاومت پیدا کرده است. این سازگاری به آن کمک میکند در محیطهایی زنده بماند که برای بسیاری از گیاهان دشوار و پرتنشاند.
پراکندگی و شکل ظاهری
این گونه در سه منطقه مجزا و جدا از هم در کوازولو-ناتال و ترانسکی شمالی میروید. گیاهان مناطق مرتفع معمولاً تنومندترند و پایه آنها اغلب آثار سوختگی آتش را نشان میدهد.
در مقابل، نمونههای مناطق کمارتفاع، مانند گیاهان نزدیک رود اومکوماس، کوتاهقامت یا شبهکوتولهاند و ممکن است تا پنج ساقه داشته باشند. آتشسوزیهای علفزار اغلب این ساقهها را سیاه میکند و تصور میشود همین رویدادها تولید برگ و مخروط را تحریک میکنند.
در علفزارهای بلند، این گیاه معمولاً ساقههایی باریک و بلند دارد، بهآرامی کج میشود و گاهی آنقدر خم میشود که ساقهها روی زمین میخوابند.
برگها و مخروطها
برگهای پرمانند این گیاه از سبز زیتونی تا سبز مایل به زرد دیده میشوند و حدود ۱ متر طول دارند. برگچهها باریکاند، با ابعاد تقریبی ۸۰ تا ۱۴۰ در ۲ تا ۴ میلیمتر، و حاشیههایشان بهشدت به سمت پشت برگ پیچیده شده است. برگهای جوان با پوششی خاکستری و پشمی پوشیدهاند، اما با افزایش سن صاف و بیکرک میشوند.
مخروطهای نر و ماده بهرنگ لیموییاند، هرکدام حدود ۲۵ سانتیمتر طول دارند، در خوشههای ۲ تا ۵تایی تشکیل میشوند و پوشش پشمی متراکمی دارند.
گردهافشانی
در گذشته تصور میشد گردهافشانی این گیاه عمدتاً توسط باد انجام میشود، اما پژوهشهای جدید نشان میدهد سوسکها نقش اصلی را دارند؛ بهویژه سوسکهای خرطومدار و سوسکهای خانواده Boganiidae، مانند Metacucujus encephalarti.
خانواده Boganiidae تنها از آفریقای جنوبی و استرالیا شناخته میشود و همپوشانی پراکندگی آن با سایکادها، نشانهای از رابطهای بسیار کهن میان این حشرات و گیاهان است. این سوسکها بهشدت جذب ترکیبات شیمیایی موسوم به آلومن میشوند؛ ترکیباتی که مخروطهای نر و ماده در اوایل صبح و هنگام غروب تولید میکنند.
دانههای سمی
دانههای این سایکاد پوششی زرد و گوشتی دارند، اما خوراکی نیستند. دانهها سمیاند و گلیکوزیدهای آزوکسی، از جمله ماکروزامین و سیکاسین، در آنها وجود دارد. همین ترکیبات در بافت گوشتی، ریشه، ساقه و برگ نیز یافت میشوند، هرچند با غلظت کمتر.
این سموم از ویژگیهای اختصاصی سایکادهاست و نقش مهمی در دور کردن گیاهخواران ایفا میکنند.
نامگذاری و تاریخچه
نام این گونه از ادوارد دو گلینک دو وال گرفته شده است؛ گردآورنده گیاه، باغبان و گیاهشناس آماتور اهل گنت در سده نوزدهم که نخستین بار آن را در اروپا پرورش داد. توصیف علمی آن در سال ۱۸۶۸ توسط شارل آنتوان لمر، آرایهشناس فرانسوی و صاحبنظر خانواده کاکتوسها، انجام شد.
وضعیت حفاظت
با وجود رشد کند در پرورش، برداشت و بهرهبرداری فزاینده، بهویژه از فرمهای کوتاهقامت، باعث کاهش شدید جمعیت و انقراض محلی در برخی مناطق شده است. حفاظت از زیستگاههای طبیعی، جلوگیری از جمعآوری غیرمجاز و توجه به تکثیر کنترلشده، برای بقای این گونه ضروری است.