طبقهبندی پنومونی (ذاتالریه)
پنومونی یا ذاتالریه را میتوان به روشهای مختلفی طبقهبندی کرد. رایجترین روش، دستهبندی بر اساس محل اکتساب آن (بیمارستانی یا محیطی) است. همچنین میتوان آن را بر اساس ناحیه درگیر ریه یا عامل ایجادکننده طبقهبندی کرد. علاوه بر این، یک طبقهبندی بالینی ترکیبی نیز وجود دارد که عواملی مانند سن، عوامل خطر ابتلا به میکروارگانیسمهای خاص، وجود بیماری زمینهای ریوی یا سیستمیک و بستری بودن اخیر فرد را در نظر میگیرد.
طبقهبندی بر اساس محل اکتساب
پنومونی اکتسابی از جامعه (Community-Acquired Pneumonia - CAP)
پنومونی اکتسابی از جامعه (CAP) نوعی پنومونی عفونی در فردی است که اخیراً در بیمارستان بستری نبوده است. CAP شایعترین نوع پنومونی است. شایعترین علل CAP بسته به سن فرد متفاوت است، اما شامل Streptococcus pneumoniae، ویروسها، باکتریهای آتیپیک و Haemophilus influenzae میشود. در مجموع، Streptococcus pneumoniae شایعترین علت پنومونی اکتسابی از جامعه در سراسر جهان است. باکتریهای گرم منفی در جمعیتهای خاص در معرض خطر، باعث CAP میشوند. CAP چهارمین علت شایع مرگ و میر در بریتانیا و ششمین علت در ایالات متحده است. اصطلاح "پنومونی راجعه" (walking pneumonia) برای توصیف نوعی پنومونی اکتسابی از جامعه با شدت کمتر به کار رفته است (زیرا فرد مبتلا میتواند به "راه رفتن" ادامه دهد و نیازی به بستری شدن ندارد). پنومونی راجعه معمولاً ناشی از باکتری آتیپیک Mycoplasma pneumoniae است.
پنومونی اکتسابی از بیمارستان (Hospital-Acquired Pneumonia - HAP)
پنومونی اکتسابی از بیمارستان که به آن پنومونی بیمارستانی (nosocomial pneumonia) نیز گفته میشود، پنومونی است که در حین یا پس از بستری شدن در بیمارستان به دلیل بیماری یا جراحی دیگر، با شروع حداقل 72 ساعت پس از پذیرش رخ میدهد. علل، میکروبیولوژی، درمان و پیشآگهی آن با پنومونی اکتسابی از جامعه متفاوت است. تا 5 درصد از بیمارانی که به دلایل دیگر در بیمارستان بستری میشوند، متعاقباً دچار پنومونی میشوند. بیماران بستری ممکن است عوامل خطر متعددی برای پنومونی داشته باشند، از جمله تهویه مکانیکی، سوءتغذیه طولانیمدت، بیماریهای زمینهای قلبی و ریوی، کاهش اسید معده و اختلالات ایمنی. علاوه بر این، میکروارگانیسمهایی که فرد در بیمارستان در معرض آنها قرار میگیرد، اغلب با میکروارگانیسمهای موجود در خانه متفاوت است. میکروارگانیسمهای بیمارستانی ممکن است شامل باکتریهای مقاوم مانند MRSA، Pseudomonas، Enterobacter و Serratia باشند. از آنجایی که افراد مبتلا به پنومونی بیمارستانی معمولاً بیماریهای زمینهای دارند و در معرض باکتریهای خطرناکتری قرار میگیرند، این نوع پنومونی تمایل به کشندهتر بودن نسبت به پنومونی اکتسابی از جامعه دارد. پنومونی مرتبط با ونتیلاتور (VAP) زیرمجموعهای از پنومونی بیمارستانی است. VAP پنومونی است که پس از حداقل 48 ساعت لولهگذاری و تهویه مکانیکی رخ میدهد.
طبقهبندی بر اساس علت
پنومونی از نظر تاریخی به عنوان پنومونی "تیپیک" یا "آتیپیک" بر اساس علائم بالینی و در نتیجه ارگانیسم مسبب احتمالی، طبقهبندی میشده است. با این حال، تلاش برای تمایز بر اساس علائم، دقیق نبوده است و انجمن قفسه سینه آمریکا (The American Thoracic Society) استفاده از آن را توصیه نمیکند.
برونشیولیت انسدادی پنومونی سازماندهنده (Bronchiolitis Obliterans Organizing Pneumonia - BOOP)
برونشیولیت انسدادی پنومونی سازماندهنده (BOOP) ناشی از التهاب مجاری هوایی کوچک ریه است. این بیماری با نام "پنومونیت سازماندهنده کریپتوژنیک" (Cryptogenic Organizing Pneumonitis - COP) نیز شناخته میشود.
پنومونی ائوزینوفیلی (Eosinophilic Pneumonia)
پنومونی ائوزینوفیلی به تهاجم ائوزینوفیلها، نوع خاصی از گلبولهای سفید، به ریه گفته میشود. پنومونی ائوزینوفیلی اغلب در پاسخ به عفونت انگلی یا پس از قرار گرفتن در معرض عوامل محیطی خاص رخ میدهد.
پنومونی شیمیایی (Chemical Pneumonia)
پنومونی شیمیایی (که معمولاً "پنومونیت شیمیایی" نامیده میشود) ناشی از مواد سمی شیمیایی مانند آفتکشها است که ممکن است از طریق استنشاق یا تماس پوستی وارد بدن شوند. هنگامی که ماده سمی روغن باشد، پنومونی ممکن است "پنومونی لیپوئید" نامیده شود.
پنومونی آسپیراسیون (Aspiration Pneumonia)
پنومونی آسپیراسیون (یا پنومونیت آسپیراسیون) ناشی از ورود اشیاء خارجی، که معمولاً محتویات دهانی یا معده هستند، به ریه است. این اتفاق ممکن است هنگام غذا خوردن، یا پس از رفلاکس یا استفراغ رخ دهد و منجر به برونشیوپنومونی شود. التهاب ریوی ناشی از آن یک عفونت نیست، اما میتواند به ایجاد عفونت کمک کند، زیرا ماده آسپیراسیون شده ممکن است حاوی باکتریهای بیهوازی یا سایر عوامل غیرمعمول پنومونی باشد. آسپیراسیون یکی از علل اصلی مرگ و میر در بیماران بستری در بیمارستان و خانههای سالمندان است، زیرا آنها اغلب نمیتوانند به طور کامل از راههای هوایی خود محافظت کنند و ممکن است دفاعهای ضعیفتری داشته باشند.
پنومونی گرد و غبار (Dust Pneumonia)
پنومونی گرد و غبار، اختلالاتی را توصیف میکند که ناشی از قرار گرفتن بیش از حد در معرض طوفانهای گرد و غبار، به ویژه در دوران "Dust Bowl" در ایالات متحده است. در پنومونی گرد و غبار، گرد و غبار تا کیسههای هوایی ریه (آلوئولها) رسوب کرده، حرکت مژکها را متوقف کرده و از پاکسازی طبیعی ریهها جلوگیری میکند.
پنومونی نکروزان (Necrotizing Pneumonia)
پنومونی نکروزان (NP) که به آن "پنومونی حفرهای" (cavitary pneumonia) یا "نکروز حفرهای" (cavitatory necrosis) نیز گفته میشود، یک عارضه نادر اما شدید عفونت پارانشیم ریه است. در پنومونی نکروزان، پس از مرگ بافت ریه، مایع قابل توجهی ایجاد میشود که میتواند منجر به تشکیل گانگرن (گانگرن ریوی) شود. در بیشتر موارد، بیماران مبتلا به NP دچار تب، سرفه و بوی بد دهان هستند و کسانی که عفونتهای کندتر دارند، وزن کم میکنند. اغلب بیماران از نظر بالینی با نارسایی تنفسی حاد مراجعه میکنند. شایعترین پاتوژنهای مسئول NP عبارتند از Streptococcus pneumoniae، Staphylococcus aureus و Klebsiella pneumoniae.
پنومونی فرصتطلب (Opportunistic Pneumonia)
افراد با سیستم ایمنی ضعیف، مانند بیماران مبتلا به HIV/AIDS، به شدت مستعد عفونتهای فرصتطلب که ریهها را تحت تأثیر قرار میدهند، هستند. شایعترین پاتوژنها شامل Pneumocystis jiroveci، کمپلکس Mycobacterium avium-intracellulare، Streptococcus pneumoniae و گونههای Haemophilus هستند. پاتوژنهای کمتر شایع عبارتند از Cryptococcus neoformans، Histoplasma capsulatum، Coccidioides immitis، سیتومگالوویروس (CMV) و Toxoplasma gondii. نقص ایمنی ناشی از شیمیدرمانی نیز میتواند منجر به عفونتهای شدید ریوی شود. پاتوژنهای مرتبط با عفونتهای ریوی معمولاً شامل باکتریها (مانند Pseudomonas aeruginosa، Stenotrophomonas maltophilia و گونههای Nocardia)، ویروسها (مانند ویروس سینسیشیال تنفسی، پاراآنفولانزا ویروس، ویروس آنفولانزا A و B، و سیتومگالوویروس) و قارچها (مانند گونههای Aspergillus، Fusarium و Mucorales، و Pneumocystis jirovecii) هستند.
پنومونی دوگانه (Double Pneumonia / Bilateral Pneumonia)
این یک اصطلاح تاریخی برای آسیب حاد ریه (ALI) یا سندرم دیسترس تنفسی حاد (ARDS) است. با این حال، این اصطلاح، به ویژه توسط عموم مردم، هنوز هم برای اشاره به پنومونی که هر دو ریه را تحت تأثیر قرار میدهد، استفاده میشود. بر این اساس، اصطلاح "پنومونی دوگانه" به احتمال زیاد برای توصیف پنومونی دوطرفه نسبت به ALI یا ARDS استفاده میشود.
سندرم حاد تنفسی شدید (Severe Acute Respiratory Syndrome - SARS)
سندرم حاد تنفسی شدید (SARS) یک نوع پنومونی بسیار مسری و کشنده است که اولین بار در نوامبر 2002 پس از شیوع اولیه در چین ناشی از SARS-CoV/SARS-CoV-1 رخ داد و تا ماه مه 2004 تقریباً ناپدید شد. دومین شیوع SARS-CoV-2 در دسامبر 2019 از ووهان، چین آغاز شد و در 11 مارس 2020 توسط WHO به عنوان همهگیری اعلام شد. SARS ناشی از ویروس کرونای SARS، یک عامل بیماریزای ناشناخته قبلی است.
طبقهبندی بر اساس ناحیه درگیر ریه
توصیفات اولیه پنومونی بر ظاهر آناتومیک یا پاتولوژیک ریه، چه از طریق معاینه مستقیم در کالبد شکافی و چه از طریق ظاهر آن زیر میکروسکوپ، متمرکز بود.
- پنومونی لوبار (Lobar pneumonia): عفونتی است که تنها یک لوب یا بخش از ریه را درگیر میکند. پنومونی لوبار اغلب ناشی از Streptococcus pneumoniae است (اگرچه Klebsiella pneumoniae نیز ممکن است عامل آن باشد).
- پنومونی مولتیلوبار (Multilobar pneumonia): بیش از یک لوب را درگیر میکند و اغلب باعث بیماری شدیدتری میشود.
- پنومونی برونشیال (Bronchial pneumonia): ریهها را به صورت لکههایی در اطراف لولههای تنفسی (برونشها یا برونشیولها) تحت تأثیر قرار میدهد.
- پنومونی بینابینی (Interstitial pneumonia): نواحی بین کیسههای هوایی (آلوئولها) را درگیر میکند و ممکن است "پنومونیت بینابینی" نامیده شود. این نوع بیشتر احتمال دارد توسط ویروسها یا باکتریهای آتیپیک ایجاد شود.
کشف اشعه ایکس امکان تعیین نوع آناتومیک پنومونی را بدون معاینه مستقیم ریهها در کالبد شکافی فراهم کرد و منجر به توسعه طبقهبندی رادیولوژیکی شد. محققان اولیه با استفاده از محل، توزیع و ظاهر کدورتهای مشاهده شده در عکسهای اشعه ایکس قفسه سینه، بین پنومونی لوبار تیپیک و پنومونی آتیپیک (مانند پنومونی ناشی از Chlamydophila) یا ویروسی تمایز قائل میشدند. یافتههای خاص اشعه ایکس میتواند به پیشبینی سیر بیماری کمک کند، اگرچه تعیین قطعی علت میکروبیولوژیکی پنومونی تنها با اشعه ایکس امکانپذیر نیست.
با ظهور میکروبیولوژی مدرن، طبقهبندی بر اساس میکروارگانیسم مسبب امکانپذیر شد. تعیین اینکه کدام میکروارگانیسم باعث پنومونی فرد میشود، گامی مهم در تصمیمگیری برای نوع و طول مدت درمان است. کشت خلط، کشت خون، آزمایش ترشحات تنفسی و آزمایشهای خاص خون برای تعیین طبقهبندی میکروبیولوژیکی استفاده میشوند. از آنجایی که این آزمایشهای آزمایشگاهی معمولاً چندین روز طول میکشد، طبقهبندی میکروبیولوژیکی معمولاً در زمان تشخیص اولیه امکانپذیر نیست.
طبقهبندی بالینی
به طور سنتی، پزشکان پنومونی را بر اساس ویژگیهای بالینی طبقهبندی میکردند و آن را به پنومونی "حاد" (کمتر از سه هفته) و "مزمن" تقسیم میکردند. این طبقهبندی مفید است زیرا پنومونیهای مزمن تمایل دارند غیرعفونی، یا عفونتهای مایکوباکتریایی، قارچی یا باکتریایی مختلط ناشی از انسداد راه هوایی باشند. پنومونیهای حاد بیشتر به برونشیوپنومونیهای باکتریایی کلاسیک (مانند Streptococcus pneumoniae)، پنومونیهای آتیپیک (مانند پنومونیت بینابینی Mycoplasma pneumoniae یا Chlamydia pneumoniae) و سندرمهای پنومونی آسپیراسیون تقسیم میشوند.
از سوی دیگر، پنومونیهای مزمن عمدتاً شامل پنومونیهای ناشی از Nocardia، Actinomyces و Blastomyces dermatitidis، و همچنین پنومونیهای گرانولوماتوز (Mycobacterium tuberculosis و مایکوباکتریهای آتیپیک، Histoplasma capsulatum و Coccidioides immitis) هستند.
طبقهبندی بالینی ترکیبی، که در حال حاضر رایجترین سیستم طبقهبندی است، تلاش میکند تا عوامل خطر فرد را در هنگام مراجعه اولیه به مراکز درمانی شناسایی کند. مزیت این سیستم طبقهبندی نسبت به سیستمهای قبلی این است که میتواند به هدایت انتخاب درمانهای اولیه مناسب، حتی قبل از مشخص شدن علت میکروبیولوژیکی پنومونی، کمک کند. دو دسته کلی پنومونی در این طرح وجود دارد: پنومونی اکتسابی از جامعه و پنومونی بیمارستانی. نوع جدیدی از پنومونی مرتبط با مراقبتهای بهداشتی (در بیمارانی که خارج از بیمارستان زندگی میکنند و اخیراً در تماس نزدیک با سیستم مراقبتهای بهداشتی بودهاند) بین این دو دسته قرار میگیرد.