هوش مصنوعی علیّ (Causal AI) نوعی سیستم هوش مصنوعی است که قادر به تبیین روابط علت و معلولی است. فناوری هوش مصنوعی علیّ به سازمانها کمک میکند تا فرایند تصمیمگیری و دلایل پشت آن را بهتر درک کنند.
سیستمهای مبتنی بر هوش مصنوعی علیّ، با شناسایی تار و پود علیّتِ یک رفتار یا رویداد، بینشهایی را ارائه میدهند که ممکن است مدلهای صرفاً پیشبین نتوانند از دادههای تاریخی استخراج کنند. تحلیل علّی میتواند برای تکمیل تصمیمات انسانی در موقعیتهایی که درک دلایلِ یک نتیجه ضروری است، مانند سنجش تأثیر مداخلات مختلف، تصمیمات سیاستی، یا برنامهریزی سناریو، مورد استفاده قرار گیرد.
مفهوم هوش مصنوعی علیّ و محدودیتهای یادگیری ماشین توسط جودیا پرل (Judea Pearl)، دانشمند علوم کامپیوتر و فیلسوف برنده جایزه تورینگ، در کتاب «چرا: علم جدید علت و معلول» مطرح شد. پرل اظهار داشت: «فقدان درک روابط علی توسط ماشینها، شاید بزرگترین مانع در دستیابی آنها به هوش در سطح انسانی باشد.»
دانشگاه کلمبیا، با مدیریت الیاس بارینبوئیم (Elias Bareinboim)، آزمایشگاه هوش مصنوعی علیّ را تأسیس کرده است. تحقیقات پروفسور بارینبوئیم بر استنتاج علی و پادواقعی (counterfactual inference) و کاربردهای آنها در حوزههای دادهمحور در علوم بهداشت و اجتماعی، و همچنین هوش مصنوعی و یادگیری ماشین متمرکز است. شرکت تحقیقاتی و مشاورهای فناوری گارتنر (Gartner) برای اولین بار در گزارش «چرخه هیجان» (Hype Cycle) سال ۲۰۲۲، هوش مصنوعی علیّ را بهعنوان یکی از پنج فناوری حیاتی در اتوماسیون شتابیافته هوش مصنوعی معرفی کرد.