پاشا (; ; ) عنوانی بلندپایه در نظام سیاسی و نظامی امپراتوری عثمانی بود که معمولاً به فرمانداران، ژنرالها، بزرگان و دیگر شخصیتهای برجسته اعطا میشد. این عنوان در قرن بیستم در پادشاهی مصر نیز یکی از بالاترین عناوین بود و در مراکش برای اشاره به مقامات منطقهای یا فرمانداران ناحیهای استفاده میشد.
ریشهشناسی
کلمه انگلیسی «پاشا» از واژه ترکی paşa گرفته شده است. فرهنگ لغت آکسفورد ریشهشناسی این کلمه را به اواسط قرن هفدهم میلادی نسبت میدهد. ریشه واژه ترکی خود نیز موضوع بحث بوده است. برخلاف عناوینی مانند «امیر» و «بیگ» که زودتر به کار گرفته شدند، عنوان پاشا پس از حکومت عثمان اول (درگذشت ۱۳۲۴ میلادی) در نظام عثمانی وارد شد، هرچند پیش از آن توسط برخی حاکمان آناتولی استفاده میشد.
بر اساس Online Etymology Dictionary، واژه ترکی paşa از کلمه ترکی baş به معنای «سرور» یا «رئیس» گرفته شده که خود از واژه فارسی باستان پتی (به معنای «ارباب») مشتق شده است. برخی منابع نیز آن را حاصل ترکیب واژههای پهلوی pad (ارباب) و shah (شاه) میدانند.
نقش در نظام عثمانی و مصر
در امپراتوری عثمانی، تنها سلطان حق اعطای عنوان پاشا را داشت. این عنوان ابتدا به فرماندهان نظامی و خانوادههای بلندپایه سلطان اختصاص داشت، اما بعدها به هر مقام بلندمرتبهای اعطا میشد. پاشاها بر اساس تعداد دم اسب (نماد قدرت نظامی) به سه درجه تقسیم میشدند: سه دم، دو دم و یک دم.
در مصر، پس از فتح این سرزمین توسط عثمانیها در ۱۵۱۷ میلادی، عنوان پاشا به کار گرفته شد. محمدعلی پاشا، بنیانگذار سلسله محمدعلی، با کسب قدرت در ۱۸۰۵، مصر را به یک دولت عملاً مستقل تبدیل کرد، هرچند همچنان به طور رسمی تابع سلطان عثمانی بود. او علاوه بر عنوان پاشا، عناوین «والی» و «خدیو» را نیز برای خود انتخاب کرد.
کاربرد امروزی
در مصر و شام امروزی، پاشا به عنوان لقبی احترامآمیز مانند «آقا» یا «سر» استفاده میشود، به ویژه توسط نسلهای قدیمیتر. در ترکیه امروزی، هرچند این عنوان به طور رسمی منسوخ شده، اما همچنان برای اشاره به افسران بلندپایه ارتش به کار میرود.