نشانهٔ می در خط میخی

معرفی نشانهٔ می

نشانهٔ می که با تلفظ mi و گاهی me نیز خوانده می‌شود، از نوشت‌ه‌های متمایز خط میخی است. این نشانه در دستهٔ نشانه‌هایی قرار می‌گیرد که با یک خط یا میخ گوه‌شکل آغاز می‌شوند و در متن‌های مختلف، ارزش‌های خوانشی متفاوتی پیدا می‌کند.

از نظر خوانش، نشانهٔ می می‌تواند هجایی باشد و mi یا me را نشان دهد؛ در کاربرد الفبایی نیز می‌تواند به‌جای صداهای m، i یا e به کار رود. افزون بر این، وقتی با حروف بزرگ، یعنی MI، نوشته می‌شود، می‌تواند نقش سومرنگاشت داشته باشد و در زبان اکدی واژهٔ mūšu به معنی «شب» را بازنمایی کند.

در خط میخی، یک نشانه همیشه فقط یک صدا یا معنا ندارد؛ ارزش آن به متن، زبان و جایگاهش در جمله بستگی دارد.

نشانهٔ می در حماسهٔ گیلگمش

در حماسهٔ گیلگمش، MI در لوح‌های یکم، دوم، سوم و دوازدهم دیده می‌شود. این نشانه گاه به‌صورت مستقل MI و گاه در ترکیب MI.MEŠ می‌آید و در مجموع شش بار برای واژهٔ اکدی mūšu، به معنی «شب»، به کار رفته است. در بخش‌های دیگر همان متن، همین واژه چهار بار به شیوه‌ای الفبایی یا هجایی نوشته شده است.

کاربرد نشانهٔ می در خود حماسهٔ گیلگمش چنین گزارش شده است: me یک بار، mi ۱۲۶ بار و MI نه بار. این تفاوت‌ها نشان می‌دهد که خط میخی تنها یک نظام نوشتاری ساده نیست، بلکه مجموعه‌ای از نشانه‌های چندکاربردی است که خواننده باید آن‌ها را از روی متن تشخیص دهد.

حضور در نامه‌های عمارنه

نشانهٔ می فقط به حماسهٔ گیلگمش محدود نمی‌شود. این نوشت‌ه در نامه‌های عمارنه، مجموعه‌ای از مکاتبات دیپلماتیک متعلق به میانهٔ سدهٔ چهاردهم پیش از میلاد، نیز دیده می‌شود. نامه‌های عمارنه به‌خاطر تنوع زبان‌ها و شیوه‌های نوشتاری، یکی از منابع مهم برای شناخت خط میخی و کاربرد بین‌المللی آن در دنیای باستان به شمار می‌آیند.

فهرست گزیدهٔ نشانه‌های هم‌خانواده با خط گوه‌ای

در فهرست‌های نشانه‌شناسی، شماری از نوشت‌ه‌های خط میخی بر پایهٔ شکل اولیه یا مؤلفهٔ گوه‌مانندشان دسته‌بندی می‌شوند. فهرست زیر، برگرفته از داده‌های مربوط به حماسهٔ گیلگمش و نامه‌های عمارنه، نمونه‌هایی از این نشانه‌ها را نشان می‌دهد:

• u، شمارهٔ نشانهٔ ۱: کاربرد ربطی دارد و گاهی عدد ۱۰ یا صدای u را نشان می‌دهد.
• AMAR، ṣur، zur، شمارهٔ نشانهٔ ۲: به‌عنوان سومرنگاشت، معنای «ببین!» می‌دهد و با واژهٔ اکدی amāru پیوند دارد؛ در این شکل، خط عمودی از نشانه حذف شده است.
• di، شمارهٔ نشانهٔ ۳: یکی از نوشت‌ه‌های ساده‌تر این گروه در فهرست نشانه‌هاست.
• ki، شمارهٔ نشانهٔ ۴: از نشانه‌های رایج خط میخی که در متن‌های سومری و اکدی کاربرد گسترده‌ای دارد.
• mi، شمارهٔ نشانهٔ ۵: همان نشانهٔ مورد بحث که در این مقاله بررسی شده است.
• ši، lim یا IGI، شمارهٔ نشانهٔ ۶: می‌تواند به معنای «در برابر» یا «در پیشِ» به کار رود. در نام‌هایی مانند «ابدی-آشیرتا» نیز در قالب ترکیب‌های آوایی دیده می‌شود.
• u، شمارهٔ فرعی u-1: شکلی دیگر از نوشت‌هٔ u در همین دسته‌بندی.
• ú، شمارهٔ فرعی u-2: تقریباً با سه خط عمودی نوشته می‌شود و صدای رایج u را می‌رساند.
• Ù، شمارهٔ نشانهٔ ۷ یا u-3: در برخی شکل‌ها یک خط افقی افزوده پس از خط عمودی سمت چپ می‌آید.

نمونه‌های دیگر

• ar: در نامهٔ عمارنهٔ EA 282، در نام «شوواراداتا» دیده می‌شود.
• nim: با ارزش‌های nem، nim و num و نیز سومرنگاشت‌های NIM و NUM، در نامهٔ عمارنهٔ EA 34 آمده است.

منابع

• موران، ویلیام ال. نامه‌های عمارنه. انتشارات دانشگاه جانز هاپکینز، ۱۹۸۷ و ۱۹۹۲.
• پارپولا، سیمو. نسخه بابلی معیار حماسه گیلگمش. پروژهٔ پیکرهٔ متون نوآشوری، حدود ۱۹۹۷؛ شامل لوح‌های یکم تا دوازدهم، فهرست نام‌ها، فهرست نشانه‌ها و واژه‌نامه.

جایگاه در دستهٔ نشانه‌های خط میخی

بررسی نشانهٔ می نشان می‌دهد چرا مطالعهٔ خط میخی بدون توجه به بافت متن کافی نیست. همین نوشت‌هٔ کوچک، بسته به اینکه در حماسه‌ای اسطوره‌ای، نامه‌ای دیپلماتیک یا فهرستی از نشانه‌ها ظاهر شود، می‌تواند نقش‌های آوایی، معنایی و زبانی متفاوتی داشته باشد.