سازند اکسا

معرفی سازند اکسا

سازند اکسا (Exshaw Formation) یک واحد سنگ‌چینه‌ای در حوضه رسوبی غرب کاناداست. نام این سازند از آبادی اکسا در ایالت آلبرتای کانادا (واقع در کوه‌های راکی) گرفته شده است. پی. اس. وارن در سال ۱۹۳۷ برای نخستین‌بار این سازند را بر اساس رخساره‌های سنگی در کرانه‌های جورا کریک، در شمال اکسا توصیف کرد. بر اساس زیست‌چینه‌نگاری کنودونت‌ها، سن این سازند از اواخر دوونین (فامنین پسین) تا اوایل میسیسیپین (تورنزین میانی) تعیین شده و در نتیجه، مرز میان دوونین و کربونیفر را در بر می‌گیرد.

محیط رسوب‌گذاری و رویداد هانبرگ

لایه‌های سازند اکسا در یک محیط دریایی و هم‌زمان با رویداد هانبرگ رسوب کرده‌اند. رویداد هانبرگ یک پدیده بی‌اکسیژنی اقیانوسی بود که با انقراض اواخر دوره دوونین ارتباط مستقیم داشت. شیل‌های سیاه این سازند بسیار غنی از مواد آلی هستند و به‌عنوان یکی از مهم‌ترین سنگ‌های منشأ نفت در حوضه رسوبی غرب کانادا شناخته می‌شوند.

سنگ‌شناسی و محیط رسوب‌گذاری

از نظر سنگ‌شناسی، سازند اکسا به‌طور غیررسمی به دو بخش تقسیم می‌شود: عضو شیل پایینی و عضو سیلتستون و آهک بالایی.

شیل‌های بخش پایینی به رنگ خاکستری تیره تا سیاه، نازک‌لایه تا ورقه‌ای و سرشار از مواد آلی هستند. در این بخش، گرهک‌های سولفید و فسفات به‌صورت پراکنده دیده می‌شوند. هیچ نشانه‌ای از اختلال ناشی از فعالیت زیستی (زیست‌آشفتگی) در این لایه‌ها وجود ندارد. به‌احتمال قوی، این شیل‌ها در یک محیط دور از ساحل و روی فلات قاره بیرونی، در شرایط بی‌اکسیژنی رسوب کرده‌اند. فسیل این لایه‌ها بسیار اندک است و تنها شامل برخی عناصر کنودونت، استراکودها و صدف بازپایان است.

عضو بالایی شامل سیلتستون‌های آهکی و دولومیتیِ قهوه‌ایِ هوازده با لایه‌بندی متوسط تا ضخیم و مقادیر کمتری آهک سیلتی است. زیست‌آشفتگی ناشی از موجودات دریایی حفرکننده در این بخش بسیار رایج است و نشان می‌دهد این لایه‌ها در محیط اکسیژن‌دار و نزدیک‌تر به خط ساحلی باستانی نسبت به شیل‌های سیاه پایینی رسوب کرده‌اند.

ضخامت و پراکندگی

ضخامت سازند اکسا در محل نمونه‌های خود نزدیک اکسا مشخص نیست، اما معمولاً در بازه‌ای متغیر است. این واحد رسوبی گسترش وسیعی دارد و در رخساره‌های متعددی در کوه‌های راکی کانادا دیده می‌شود. همچنین در زیرسطح، از دشت‌های شمال مونتانا تا جنوب قلمروهای شمال غربی امتداد دارد. این سازند در قوس پیس ریور وجود ندارد و عضو سیلتستون بالایی نیز در مناطق مرکزی و شمالی آلبرتا غایب است.

ارتباط با سایر واحدهای سنگی

سازند اکسا به‌دلیل گسترش وسیع، در مناطق مختلف بر روی سازندهای متفاوتی قرار می‌گیرد. در دشت‌های آلبرتا به‌صورت ناپیوسته روی سازند وابامون، در شمال شرقی بریتیش کلمبیا روی سازند کوتچو و در کوه‌های راکی و دامنه‌های پایینی آن روی سازند پالیسر قرار گرفته است. در بیشتر مناطق نیز سازند بانف به‌صورت ناپیوسته روی سازند اکسا می‌نشیند.

سازند اکسا معادل اعضای میانی و پایینی سازند باکن در جنوب آلبرتا، جنوب ساسکاچوان، مونتانا و داکوتای شمالی است.