بریدی لکشمی؛ ملکه شاعر بهاکتاپور

بریدی لکشمی؛ میان تاج، تبعید و شعر

بریدی لکشمی، ملکه همسر پادشاهی بهاکتاپور، نخستین همسر راناجیت مالا و یکی از شاعران نام‌آور زبان نوار یا نپال بهاسا بود. او برای مدتی کوتاه بر تیمی و بانه‌پا نیز فرمان راند، اما آنچه نام او را در حافظه تاریخی زنده نگه داشته، سروده‌ها و ترانه‌هایی است که برخی از آن‌ها هنوز توسط گروه‌های سنتی داپا در تیمی اجرا می‌شود.

بریدی لکشمی در خاندانی نجیب‌زاده در بتیه، در هند امروزی، به دنیا آمد و برادری به نام موراری رایا داشت. در سال ۱۷۱۲، هیئتی از بهاکتاپور به بتیه فرستاده شد تا او را برای ازدواج با ولی‌عهد راناجیت مالا به پادشاهی بیاورند. مردم پادشاهی بسیار دوستش می‌داشتند، اما او در درون کاخ احساس غربت و تنهایی می‌کرد.

پس از آنکه تا مدتی پسری برای جانشینی به دنیا نیاورد، جایگاهش تحت‌الشعاع جایا لکشمی قرار گرفت؛ زنی مورد علاقه راناجیت مالا که در کاخ نفوذ زیادی داشت. در آن زمان، پسر بزرگ جایا لکشمی به سن بلوغ رسیده بود. مردم پادشاهی می‌خواستند نوزاد بریدی لکشمی، که از همسر قانونی شاه زاده شده بود، ولی‌عهد شود؛ اما جایا لکشمی با این خواسته مخالف بود و موقعیت بریدی لکشمی به‌شدت ناامن شد.

پس از آنکه هوادارانش در کاخ یکی پس از دیگری کشته شدند، بریدی لکشمی همراه پسر خردسالش به تیمی گریخت. مردم تیمی، اندکی پس از ورود او، استقلال تیمی را از پادشاهی بهاکتاپور اعلام کردند و بریدی لکشمی را ملکه خود دانستند.

او شاعری پرکار و ترانه‌سرا در زبان نوار بود. امروز فقط شش اثر از او باقی مانده و بقای آن‌ها مدیون گروه‌های آوازی سنتی تیمی است. سروده «کا خا یا میه»، که در روزهای ناامنی جان خود و فرزند خردسالش در کاخ سرود، یکی از بزرگ‌ترین آثار زبان نوار به شمار می‌رود.

زندگی آغازین

در نوامبر ۱۷۱۱، بوپاتیندرا مالا هیئتی به رهبری بهایراوا مالا و ویرا جوشی را به بتیه فرستاد تا بریدی لکشمی را به بهاکتاپور بیاورند. دفتر مخارج این سفر، تا امروز، تنها منبع شناخته‌شده درباره سال‌های آغازین زندگی اوست. در این دفتر نامی از خود او نیامده و فقط از او با عنوان «کانیا» یاد شده؛ واژه‌ای که به دختر ازدواج‌نکرده گفته می‌شد. با این حال، نام برادرش، موراری رایا، در دفتر ثبت شده و از آن برمی‌آید که بریدی لکشمی از تبار سلطنتی نبود.

تا فوریه ۱۷۱۲، هیئت به همراه بریدی لکشمی و برادرش به بهاکتاپور بازگشت. موراری رایا پس از رسیدن امن خواهرش به بهاکتاپور بازگشت. بریدی لکشمی هشت ماه پس از ورودش، در نخستین روز کارتیکا وادی سال ۸۳۳ نپال سموات، برابر اکتبر تا نوامبر ۱۷۱۲، با ولی‌عهد راناجیت مالا ازدواج کرد.

گریز به تیمی

زمینه درگیری در کاخ

راناجیت مالا که در مه ۱۷۲۲، پس از مرگ پدرش بر تخت نشست، چندین همسر غیررسمی داشت. جایا لکشمی به زودی به محبوب‌ترین آن‌ها تبدیل شد و پسری به نام آجیتاسیمها مالا به دنیا آورد. در سندی مذهبی از سال ۱۷۲۸، آجیتاسیمها مالا ولی‌عهد شناخته شده بود.

ده سال بعد، در ژوئن ۱۷۳۸، بریدی لکشمی در تیمی صاحب پسری شد. از آنجا که بریدی لکشمی تنها همسر قانونی راناجیت مالا بود، مردم پادشاهی و وزیر اعظم از پسر او حمایت کردند. راناجیت مالا به توصیه آنان، پسر بریدی لکشمی را ولی‌عهد اعلام کرد و این تصمیم، آجیتاسیمها مالا و مادرش جایا لکشمی را به شورش در کاخ واداشت.

هم‌زمان، بریدی لکشمی کتیبه‌ای بر صفحه‌ای مسی در معبدی در بهاکتاپور نصب کرد تا این رویداد را ثبت کند. این کتیبه کهن‌ترین سند شناخته‌شده‌ای است که نام او را در خود دارد و پسرش را با نام ویرا ناراسیمها مالا معرفی می‌کند.

جایا لکشمی و پسرش همچنان به شورش در کاخ ادامه دادند و بازگرداندن آجیتاسیمها مالا به مقام ولی‌عهدی را خواستار شدند. جایا لکشمی، چون محبوب شاه بود، تقریباً همه کاخ را پشت سر خود داشت و با بهره‌گیری از نفوذ خود، اندک هواداران بریدی لکشمی را یکی پس از دیگری از میان برد.

پدر کاسینو، مبلغ کاپوسن که در آن بحران در بهاکتاپور اقامت داشت، در یادداشت‌هایش نوشت: «ملکه نمی‌توانست در جایی آرام بماند که دشمنش همه قدرت را در دست داشت.»

دو سروده از بریدی لکشمی، تجربه او از همین بحران را روایت می‌کند.