معرفی آشخاراتسویچ
آشخاراتسویچ، که در منابع انگلیسیزبان معمولاً با عنوان جغرافیا شناخته میشود، یک اثر جغرافیایی ارمنی از سدههای آغازین قرون وسطی است. این کتاب را بیشتر پژوهشگران امروزی به آنانیا شیراکاتسی نسبت میدهند؛ دانشمندی که نقش مهمی در شکلگیری علم و ادبیات ارمنی داشته است.
زمان نگارش اثر را میان سالهای ۶۱۰ تا ۶۳۶ میلادی دانستهاند. الیزابت ردگیت آن را احتمالاً اندکی پیش از سال ۶۳۶ میلادی میداند. درباره نویسنده آشخاراتسویچ در دورههای پیشین اختلاف نظر وجود داشته و در گذشته آن را به موسس خورناتسی نسبت میدادند، اما امروزه دیدگاه غالب، انتساب آن به شیراکاتسی است.
رابرت هیوسن این اثر را «یکی از ارزشمندترین آثار برجایمانده از دوران باستان ارمنی» مینامد.
اهمیت تاریخی و جغرافیایی
آشخاراتسویچ، که با نام جغرافیای ارمنی نیز شناخته میشود، برای پژوهش درباره تاریخ و جغرافیای ارمنستان بزرگ، قفقاز، گرجستان، آلبانیای قفقاز و امپراتوری ساسانی اهمیت زیادی دارد. این قلمروها در آن با جزئیاتی توصیف شدهاند که برای شناخت منطقه پیش از یورشها و فتوحات اعراب بسیار ارزشمند است.
اطلاعات این کتاب درباره ارمنستان در منابع تاریخی دیگر یافت نمیشود؛ از همین رو، آشخاراتسویچ تنها اثر جغرافیایی شناختهشده ارمنی پیش از سده سیزدهم به شمار میرود و جایگاهی ویژه در مطالعات جغرافیای تاریخی دارد.
منابع یونانی و ساختار اثر
این کتاب در دو روایت بلند و کوتاه به دست ما رسیده است. بر پایه اجماع پژوهشگران، روایت بلند نسخه اصلی اثر بوده است. آشخاراتسویچ برای توصیف اروپا، شمال آفریقا و آسیا، یعنی جهان شناختهشده از اسپانیا تا چین، عمدتاً از منابع یونانی استفاده کرده است.
مهمترین منبع آن، کتاب جغرافیای پاپوس اسکندرانی از سده چهارم میلادی بوده که امروز از میان رفته است. این منبع خود بر کتاب جغرافیا اثر بطلمیوس از سده دوم میلادی تکیه داشته است. به گفته هیوسن، آشخاراتسویچ را میتوان آخرین اثری دانست که پیش از رنسانس و بر پایه دانش جغرافیایی باستان نوشته شد.
چاپ، ترجمه و انتساب نویسنده
آشخاراتسویچ یکی از نخستین آثار غیرمذهبی ارمنی بود که در سال ۱۶۶۸ به کوشش وسکان یرِوانتسی به چاپ رسید. این اثر به چهار زبان ترجمه شده است: لاتین و انگلیسی در سال ۱۷۳۶، فرانسوی در سال ۱۸۱۹ و روسی در سال ۱۸۷۷.
در همان سال ۱۸۷۷، کروبه پاتکانیان برای نخستین بار آشخاراتسویچ را با احتمال بسیار به آنانیا شیراکاتسی نسبت داد؛ نسبتی که بعدها در میان بیشتر پژوهشگران پذیرفته شد.
راهنامه و پیوند با آشخاراتسویچ
اثر جغرافیایی دیگری از آنانیا شیراکاتسی با عنوان راهنامه احتمالاً بخشی از آشخاراتسویچ بوده است. این متن شش مسیر از دوین، پایتخت آنروز ارمنستان، به آبادیهای مهم در جهتهای مختلف را معرفی میکند و فاصلهها را با واحد میل بیان میکند. هاکوب ماناندیان این واحد را «میل عربی» دانسته است.
جایگاه امروز آشخاراتسویچ
اهمیت آشخاراتسویچ فقط در توصیف سرزمینها نیست؛ این کتاب نشان میدهد دانشمندان ارمنی سدههای میانه چگونه میان میراث یونانی، واقعیتهای محلی و نیازهای سیاسی و فرهنگی زمانه خود پیوند برقرار میکردند. به همین دلیل، این اثر هم برای تاریخ ارمنستان و هم برای شناخت قفقاز و جهان ایرانیِ پیش از اسلام منبعی ارزشمند است.
همچنین بخوانید
- جغرافیای ارمنستان
- تاریخ قفقاز در دوران باستان
- امپراتوری ساسانی و همسایگان شمالی
منابع و پیوندهای مرتبط
- نسخه چاپشده آمستردام در سال ۱۶۶۸، همراه با گزیدهای از افسانههای واردان
- کتابهای ارمنی و مجموعههای ماتنادران