عبدالحمید مدارشاهی؛ فخرالاسلام و پیشگام آموزش اسلامی در بنگال
فخرالاسام عبدالحمید بن رستم علی مدارشاهی (۱۸۶۹–۳۱ مارس ۱۹۲۰)، که عموماً با نام عبدالحمید مدارشاهی شناخته میشود، عالم، نویسنده و آموزشگر برجسته مسلمان بنگالی بود. او از پیشگامان معرفی نهضت دیوبندی به بنگال به شمار میرود و به عنوان یکی از بنیانگذاران اصلی حوزه علمیه الجامعة الاهلیة دارالعلوم معین الاسلام در هاتازاری شهرت دارد.
کودکی و تحصیلات
شیخ عبدالحمید در سال ۱۸۶۹ در خانواده اشرافی شیخهای مسلمان بنگال، در روستای شمالی مدارشا واقع در هاتازاری (منطقه چیتاگونگ) دیده به جهان گشود. پدرش شیخ رستم علی منشی و مادرش بیگم سوجان نام داشتند. نسب او به شیخ محمد حافظ، مبلغ عرب مسلمان میرسد که قرنها پیش به بندر چیتاگونگ وارد شد و ابتدا در محله جهانآباد سیتاکوندا سکونت گزید و در آنجا زمیندار محلی شد. پس از شیوع یک بیماری همهگیر، نواده او شیخ مراد به روستای باروئولیا مهاجرت کرد و بعدها از نسل وی، شیخ شمشیرعلی تلوقدار در خانه مادریاش در مدارشا ساکن شد.
تحصیلات اولیه عبدالحمید در خانه و سپس در مکتبخانه محلی آغاز شد؛ جایی که آموزشهای دینی را فرا گرفت و قرآن را آموخت. او پس از گذراندن کلاس پنجم دبستان، به مدرسه محسنیه در شهر چیتاگونگ رفت. گویند او هر سال در امتحانات این مدرسه رتبه اول را کسب میکرد و کتابهایی چون مشکاة المصابیح را در همین مرکز آموزشی به پایان رساند.
فعالیتهای علمی و اصلاحی
مدارشاهی در دوران تحصیل در مدرسه محسنیه، با عبدالوحید بنگالی آشنا شد و بهشدت تحت تأثیر او قرار گرفت؛ تا جایی که در نهضت اصلاحی وی مشارکت کرد. او در همایشها و مناظرات دینی متعددی شرکت میکرد و به عنوان مناظرهای زبردست شهرت یافت. در پی همین فعالیتها، لقبهای فخرالاسلام (افتخار اسلام) و مناظر اسلام (مدافع اسلام) به او داده شد.
او از همان سالهای آغازین، مکتبخانهای کوچک در خندقیه تأسیس کرد و به آموزش دینی کودکان و کهنسالان پرداخت. مدارشاهی در بنیانگذاری مکتبخانههایی در مناطق دیگر نیز نقشی کلیدی ایفا نمود. در سال ۱۸۹۶، با درک ضرورت وجود یک مدرسه دینی در بنگال مستعمره، با همکاری عبدالوحید بنگالی، صوفی عزیزالرحمن و حبیبالله قریشی و با یاری مردم محلی، حوزه علمیه الجامعة الاهلیة دارالعلوم معین الاسلام را بنا نهاد.
او همچنین مدرسه بزرگ دیگری را در فتحپور تأسیس کرد که به الجامعة الحمیدیه ناصرالاسلام معروف شد.
تألیفات
مدارشاهی آثار ارزشمندی در زمینه اسلام به رشته تحریر درآورده است، از جمله:
- تحفة المؤمنین (هدیهای به مؤمنان)
- مسائل رمضان (احکام و مسائل مربوط به ماه رمضان)
- فضائل عیدگاه (فضایل نماز عیدگاه)
- فضائل اعتکاف (فضایل اعتکاف)
درگذشت و میراث
عبدالحمید مدارشاهی در ۳۱ مارس ۱۹۲۰ از دنیا رفت. او دو پسر به نامهای علامه شیخ محمد اسماعیل و مفتی شیخ محمد یوسف بر جای گذاشت.